بررسی تطبیقی دیدگاههای آخوند خراسانی و امام خمینی (س) در مسئله طلب و اراده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 دانش آموخته دکتری فقه و مبانی حقوق و اندیشه امام خمینی، پژوهشکده امام خمینی (س)و انقلاب اسلامی، ایران.

چکیده

اتحاد یا تغایر «طلب» و «اراده» از مباحث مورد اختلاف علمای اصول فقه است. منشأ این اختلاف به علم کلام و تفاوت دیدگاه​ها در صفت تکلم خدای متعال بازمی‌گردد. اشاعره در مورد تکلم خداوند به آموزه «کلام نفسی» اعتقاددارند و به همین دلیل «طلب» را مغایر با «اراده» می​دانند. امامیه در این خصوص به دو گروه تقسیم می​شوند؛ گروهی به دلیل ملازمه​ای که میان تغایر طلب و اراده و اعتقاد به کلام نفسی قائل شدند این دو مقوله را متحد می​دانند و گروه دیگر این ملازمه را نپذیرفته و معتقدند می​توان در عین نپذیرفتن کلام نفسی قائل به تغایر طلب و اراده شد. آخوند خراسانی و امام خمینی هر دو به اتحاد طلب و اراده معتقد هستند؛ اما هریک رویکرد و تبیین متفاوتی نسبت به این موضوع دارند. پژوهش حاضر به بررسی تطبیقی دیدگاه​های آخوند خراسانی، به‌عنوان اولین اصولی‌ای که این بحث را مطرح کرده است و امام خمینی، به‌عنوان شخصیتی پر ابتکار در اصول فقه معاصر، پرداخته و تفاوت این دو دیدگاه را تبیین می​ کند

کلیدواژه‌ها


ـ نهجالبلاغه

 ـ آخوند خراسانی، محمدکاظم.(1407 ق) فوائد الاصول، تهران: وزارت ارشاد.

ـ آخوند خراسانی، محمدکاظم.( (1424 ق) کفایة الاصول، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.

- اصفهانی، محمدحسین. (1416 ق) بحوث فی الاصول، قم: دفتر انتشارات اسلامیه وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم.

ـ امام خمینی، سید روح‌الله. (1386) شرح چهل حدیث، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ چهل و چهارم.

ـ امام خمینی، سید روح‌الله.. (1416 ق) شرح دعاء السحر، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول.

ـ  امام خمینی، سید روح‌الله. (1421 ق) الطلب و الاراده، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).

ـ ایجی، میر سید شریف. (1325 ق) شرح المواقف، افست، قم: الشریف الرضی، چاپ اول، 4 جلدی.

ـ بروجردی، حسین. (1379) لمحات الاصول (تقریرات ابحاث امام خمینی)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول.

ـ تفتازانی، سعد الدین. (1409 ق) شرح المقاصد، افست، قم: الشریف الرضی، چاپ اول، 5 جلدی.

ـ تقوی اشتهاردی، حسین. (1418 ق) تنقیح الاصول (تقریرات ابحاث امام خمینی)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).

- جزایری، محمدجعفر. (بی​ تا) منتهی الدرایه فی توضیح الکفایه، قم: مؤسسه دارالکتاب.

ـ حائری اصفهانی، محمدحسین بن عبدالرحیم. (بی ​تا) الفصول الغرویة فی الاصول الفقهیة، دار احیاءالعلوم الاسلامیة.

ـ خمینی، سید مصطفی. (1418 ق) تحریرات فی الاصول، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول، 6 جلدی.

 ـ سبحانی تبریزی، جعفر. (1409 ق) تهذیب الاصول (تقریرات ابحاث امام خمینی)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).

ـ عراقی، ضیاءالدین. (1370 ق) بدائع الافکار فی اصول الفقه، تحقیق میرزا هاشم آملی، نجف اشرف: المطبعة العلمیة، چاپ اول.

ـ فاضل لنکرانی، محمد. (1415 ق) مناهج الوصول الی علم الاصول (تقریرات ابحاث امام خمینی)، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول.

ـ فیاض، محمد اسحاق. (1422 ق) محاضرات فی اصول الفقه، تقریرات ابحاث ابوالقاسم خویی، قم: مؤسسة احیاء آثار الامام الخوئی قدس سره، چاپ اول.

ـ کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق. (1407 ق) الکافی، با تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم.

ـ مرتضوی لنگرودی، سید محمدحسن. (1421 ق) جواهر الاصول (تقریرات ابحاث امام خمینی)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول.

ـ منتظری، حسینعلی. (بی​ تا) نهایة الاصول (تقریرات ابحاث سید حسین بروجردی)، تهران: نشر تفکر، چاپ اول.

ـ نجفی مظاهری، مرتضی. (بی ​تا) تحریر الاصول (تقریرات ابحاث ضیاءالدین عراقی)، قم: انتشارات مهر، چاپ اول.

 

ـ نهجالبلاغه
 ـ آخوند خراسانی، محمدکاظم.(1407 ق) فوائد الاصول، تهران: وزارت ارشاد.
ـ آخوند خراسانی، محمدکاظم.( (1424 ق) کفایة الاصول، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
- اصفهانی، محمدحسین. (1416 ق) بحوث فی الاصول، قم: دفتر انتشارات اسلامیه وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم.
ـ امام خمینی، سید روح‌الله. (1386) شرح چهل حدیث، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ چهل و چهارم.
ـ امام خمینی، سید روح‌الله.. (1416 ق) شرح دعاء السحر، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول.
ـ  امام خمینی، سید روح‌الله. (1421 ق) الطلب و الاراده، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
ـ ایجی، میر سید شریف. (1325 ق) شرح المواقف، افست، قم: الشریف الرضی، چاپ اول، 4 جلدی.
ـ بروجردی، حسین. (1379) لمحات الاصول (تقریرات ابحاث امام خمینی)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول.
ـ تفتازانی، سعد الدین. (1409 ق) شرح المقاصد، افست، قم: الشریف الرضی، چاپ اول، 5 جلدی.
ـ تقوی اشتهاردی، حسین. (1418 ق) تنقیح الاصول (تقریرات ابحاث امام خمینی)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
- جزایری، محمدجعفر. (بی​تا) منتهی الدرایه فی توضیح الکفایه، قم: مؤسسه دارالکتاب.
ـ حائری اصفهانی، محمدحسین بن عبدالرحیم. (بی​تا) الفصول الغرویة فی الاصول الفقهیة، دار احیاءالعلوم الاسلامیة.
ـ خمینی، سید مصطفی. (1418 ق) تحریرات فی الاصول، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول، 6 جلدی.
 ـ سبحانی تبریزی، جعفر. (1409 ق) تهذیب الاصول (تقریرات ابحاث امام خمینی)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
ـ عراقی، ضیاءالدین. (1370 ق) بدائع الافکار فی اصول الفقه، تحقیق میرزا هاشم آملی، نجف اشرف: المطبعة العلمیة، چاپ اول.
ـ فاضل لنکرانی، محمد. (1415 ق) مناهج الوصول الی علم الاصول (تقریرات ابحاث امام خمینی)، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول.
ـ فیاض، محمد اسحاق. (1422 ق) محاضرات فی اصول الفقه، تقریرات ابحاث ابوالقاسم خویی، قم: مؤسسة احیاء آثار الامام الخوئی قدس سره، چاپ اول.
ـ کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق. (1407 ق) الکافی، با تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم.
ـ مرتضوی لنگرودی، سید محمدحسن. (1421 ق) جواهر الاصول (تقریرات ابحاث امام خمینی)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول.
ـ منتظری، حسینعلی. (بی​تا) نهایة الاصول (تقریرات ابحاث سید حسین بروجردی)، تهران: نشر تفکر، چاپ اول.
ـ نجفی مظاهری، مرتضی. (بی​تا) تحریر الاصول (تقریرات ابحاث ضیاءالدین عراقی)، قم: انتشارات مهر، چاپ اول.