امکان سنجی نهاد قانون‌‌گذاری عرفی در منظومه فقاهتی شیعه با تأکید بر اندیشه امام خمینی(ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی، واحد یادگار امام خمینی، شهر ری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 دانشجوی دکترای فقه و حقوق اسلامی، واحد یادگار امام خمینی، شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

چکیده

گذار از فقه به قانون (تقنین فقه) بدون تبیین «روش» تحویل یکی به دیگری، به انجام نمی‌‌رسد؛ اما پیش از آن، باید «امکان» تبدیل فقه به قانون و یا به تعبیری، تأسیس نهاد قانون‌گذاری عرفی، در نظام شرعی به اثبات برسد. اهمیت این امر هنگامی است که بدانیم در نظام سیاسی جمهوری اسلامی، مجلس وظیفه تقنین را بر عهده دارد و باید از لحاظ فقهی، قانون­گذاری توسط مجلس تجویز شده باشد. سؤال اصلی امکان­سنجی نهاد قانون‌‌گذاری عرفی در منظومه فقاهتی شیعه است و مهم‌‌ترین مانع نظری در این عرصه نظریه «جامعیت فقه» است؛ اما اگر انگاره منظور، با نگاه اجتهادی تفسیر گردد، می­یابیم که نه‌تنها منافاتی با قانون‌‌گذاری عرفی ندارد، بلکه آن را تأیید و تأکید می‌‌نماید و جامعیت فقه، مانع تبدیل فقه به قانون و تأسیس نهاد قانون­گذاری نیست. در مقاله حاضر تلاش شده تا با روش تحلیل و مطالعه کتابخانه­ای، این موضوع با رویکردی بر اندیشه امام خمینی بررسی شود و نتیجه آن گشودن راه برای جایگیری مفهوم مدرن قانون در منظومه فقهی شیعه از منظر مصالح نوعیه و رعایت حقوق ملت است با عنایت به اینکه تشخیص مصالح نوعیه امری فرا فقهی است که در حوزه  افتاء و حکم حکومتی قرار نمی‌گیرد.

کلیدواژه‌ها


  • ابن منظور، محمد بن مکرم.(۱۴۱۶ ق) لسان العرب، ب‍ی‍روت‌‏‫: دار اح‍ی‍اء ال‍ت‍راث‌ ال‍ع‍رب‍ی‌.
  • اصفهانی، سید ابوالحسن. (1392) وسیله النجاة، با حواشی امام خمینی، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول.
  • امام خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۹۲) استفتائات، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  • امام خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۸۸)کتاب البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  • امام خمینی، سید روح‌الله. (1421ق) تحریر الوسیله، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ اول.
  • امام خمینی، سید روح‌الله.  (۱۳۸۹) صحیفه امام، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  • امام خمینی، سید روح‌الله.  (۱۳۸۵) ولایت‌فقیه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
  • بهجت فومنی، محمدتقی. (۱۳۸۶) استفتائات، قم: مؤسسه فرهنگی و هنری البهجه.
  • تبریزی، محمدحسین بن خلف. (۱۳۹۱) برهان قاطع، تهران: امیرکبیر.
  • جرجانی، علی بن محمد. (۱۳۷۰) التعریفات، تهران: ناصرخسرو.
  • جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۷۸) ترمینولوژی حقوق، تهران: گنج دانش.
  • حسینی بهشتی، سید محمد. (۱۳۸۳) ولایت، رهبری، روحانیت، تهران: بقعه.
  • خمینی،‌ سید مصطفی. (۱۳۷۶) تحریر العروة الوثقی، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
  • دهخدا، علی‌اکبر. (۱۳۸۵) فرهنگ دهخدا، تهران: دانشگاه تهران.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۶ ق) المفردات، دمشق: دارالقلم.
  • زرگری نژاد،‌‌ غلامحسین. (1387) رسائل مشروطیت، تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
  • زرگری نژاد،‌‌ غلامحسین. (1380) رسائل سیاسی عصر قاجار، تهران: سازمان اسناد ملی ایران، چاپ اول.
  • سبحانی، جعفر. (۱۳۸۱) تهذیب الاصول (تقریرات تهران:‌ مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
  • سروش، عبدالکریم. (1388) مدارا و مدیریت، تهران: صراط.
  • سماواتی، عباس؛ سید مصطفی موسوی بجنوردی.(پاییز1399) «چالش های تعیین فتوای معیاردر قانونگذاری باتوجه به آرای امام خمینی»، پژوهشنامه متین(امام خمینی و انقلاب اسلامی)، دوره 22، شماره 88، صص 61-39.
  • شفیعی سروستانی، ابراهیم. (1381) فقه و قانون‌گذاری: آسیب‌شناسی قانون‌گذاری در نظام جمهوری اسلامی، تهران: کتاب طه
  • صرامی، سیف الله. (1385) منابع قانونگذاری در حکومت اسلامی، قم: بوستان کتاب.
  • فاضل لنکرانی، محمد. (۱۳۸۳) جامع المسائل، قم: امیر العلم.
  • فرحناک، علیرضا. (۱۳۹۰) موضوع شناسی در فقه، تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  • قائدی لامردی، عبدالمجید.(1399) منطقة الفراغ در قانون‌گذاری اسلامی، تهران: عاصم.
  • کاتوزیان، ناصر. (۱۳۹۵) مقدمه علم حقوق، تهران: شرکت سهامی انتشار.
  • گروهی از اندیشمندان و پژوهشگران کشورهای اسلامی.(1397) فقه و قانون؛ ایده‌ها، پیشنهادها و راه‌حل‌های روشی، قم: مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی.
  • محمصانی، صبحی رجب. (۱۹۷۵) فلسفة التشریع فی الاسلام، بیروت: دارالعلم للملایین.
  • محلاتی، اسماعیل. (1386) در پرتو مشروطه‌خواهی: بررسی و متن لئالی المربوطه فی وجوب المشروطه، تهران: صمدیه.
  • مهرپور، حسین. (1374) دیدگاه‌های جدید در مسائل حقوقی، تهران: انتشارات اطلاعات، چاپ دوم.
  • میرزای قمی، ابوالقاسم.(۱۳۷۸ ق) قوانین الاصول، تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة.
  • نائینی، محمدحسین. (۱۳۹۳) تنبیه الامه، قم: بوستان کتاب.
  • نائینی، محمدحسین. (1424 ق) تنبیه الأمة و تنزیه الملة، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، چاپ اول.
  • نفیسی، علی‌اکبر خان (ناظم الاطباء). (۱۳۵۵) فرهنگ نفیسی، تهران:‌ خیام.