حقیقت استعاذه از دیدگاه ابن عربی، ملاصدرا و امام خمینی(س)

نویسندگان

1 . دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان

2 دانشجوی دکتری حکمت متعالیه دانشگاه اصفهان

چکیده

استعاذه یا به عبارتی پناه بردن به قدرتی والاتر یکی از اذکار الهی است که انسان مؤمن هنگام احساس خطر از آن استفاده می‌کند. با بررسی آثار بزرگانی همچون ابن عربی، ملاصدرا و امام خمینی، مشاهده می‌شود که آنها هرکدام با توجه به مشرب خویش به تبیین این ذکر پرداخته‌اند: در آثار ابن عربی می‌توان مطالبی درمورد حقیقت استعاذه، مستعیذ، مستعاذٌبه و مستعاذٌمنه یافت، هر چند تحت این عناوین به بحث نپرداخته است. اما مطلبی مبنی بر مستعاذٌ لاجله در آثار وی یافت نمی‌شود. از نظر ملاصدرا بحث از استعاذه بر پنج رکن استوار است: استعاذه، مستعیذ، مستعاذٌبه، مستعاذٌمنه و ما یستعاذٌ لاجله. امام خمینی نیز ابتدا در مورد حقیقت استعاذه به توضیح می‌پردازد و سپس آن را مشتمل بر چهار رکن می‌داند(مستعیذ، مستعاذٌ منه، مستعاذٌ به و مستعاذٌ لاجله) می‌داند. ابن عربی و امام خمینی به استعاذه نگاه عرفانی دارند. در این بین ملاصدرا نگاه فلسفی-عقلانی به مسأله دارد و علی‌رغم تأثیرات زیادی که در سایر مسائل از ابن عربی پذیرفته، در بحث استعاذه کاملاً مستقل بحث کرده است. نظرات امام خمینی نیز در بخش‌هایی شبیه به آرای ابن عربی است (بخصوص در بحث مستعیذ و مستعاذٌبه) و در بخش‌هایی شبیه به ملاصدراست (خصوصاً در نامگذاری این عناوین و دسته بندی  آنها و در بحث غایت استعاذه)، ولی با وجود این، دارای تفاوت‌های زیادی است که می‌توان آن را یک رأی مستقل در کنار آرای ابن عربی و ملاصدرا دانست.

کلیدواژه‌ها


Isti’azah or seeking refuge in a superior power is a sort of invocation to God the believers adhere to when in danger. Reviewing works by such great authors and philosophers as Ibn Arabi, Mulla Sadra and Imam Khomeini it will be understood how they clarify this invocation based on their preferred manners. In Ibn Arabi’s works we can find a lot about the reality of Isti’azah, Mosta’iz (one who seeks refuge), Mosta’az-i-Beh (The Refuge), Mosta’az-i-Menh (the danger, Satan) although they have not been covered as major subject matters. There is no article or reference to Mosta’az La-Ajalah (something because of which the reality of Isti’azah comes to light) in his works. Mulla Sadra classified seeking refuge in God as five pillars namely: Isti’azah, Mosta’iz, Mosta’az-i-Beh, Mosta’az-i-Menh, and Maa Yasta’az-o La-Ajalah. Imam Khomeini, too, begins with explaining about the reality of Isti’azah and continues with its inclusion of four pillars (Mosta’iz, Mosta’az-i-Beh, Mosta’az-i-Menh and Mosta’az La-Ajalah). Ibn Arabi and Imam Khomeini have a philosophical approach toward Isti’azah, while Mulla Sadra has a philosophical-rational approach toward the issue. Despite impressions he has taken in some other issues from Ibn Arabi, Mulla Sadra is completely independent in terms of Isti’azah. Imam Khomeini’s view is in some parts similar to Ibn Arabi’s opinion (specially in terms of Mosta’iz and Mosta’az-i-Beh) and to Mulla Sadra in some other parts (particularly in names and classifications and in ultimate Isti’azah). However, his view is quite different in many other aspects so that it can be studied as an independent view along with Ibn Arabi and Mulla Sadra’s viewsIsti’azah or seeking refuge in a superior power is a sort of invocation to God the believers adhere to when in danger. Reviewing works by such great authors and philosophers as Ibn Arabi, Mulla Sadra and Imam Khomeini it will be understood how they clarify this invocation based on their preferred manners. In Ibn Arabi’s works we can find a lot about the reality of Isti’azah, Mosta’iz (one who seeks refuge), Mosta’az-i-Beh (The Refuge), Mosta’az-i-Menh (the danger, Satan) although they have not been covered as major subject matters. There is no article or reference to Mosta’az La-Ajalah (something because of which the reality of Isti’azah comes to light) in his works. Mulla Sadra classified seeking refuge in God as five pillars namely: Isti’azah, Mosta’iz, Mosta’az-i-Beh, Mosta’az-i-Menh, and Maa Yasta’az-o La-Ajalah. Imam Khomeini, too, begins with explaining about the reality of Isti’azah and continues with its inclusion of four pillars (Mosta’iz, Mosta’az-i-Beh, Mosta’az-i-Menh and Mosta’az La-Ajalah). Ibn Arabi and Imam Khomeini have a philosophical approach toward Isti’azah, while Mulla Sadra has a philosophical-rational approach toward the issue. Despite impressions he has taken in some other issues from Ibn Arabi, Mulla Sadra is completely independent in terms of Isti’azah. Imam Khomeini’s view is in some parts similar to Ibn Arabi’s opinion (specially in terms of Mosta’iz and Mosta’az-i-Beh) and to Mulla Sadra in some other parts (particularly in names and classifications and in ultimate Isti’azah). However, his view is quite different in many other aspects so that it can be studied as an independent view along with Ibn Arabi and Mulla Sadra’s viewsIsti’azah or seeking refuge in a superior power is a sort of invocation to God the believers adhere to when in danger. Reviewing works by such great authors and philosophers as Ibn Arabi, Mulla Sadra and Imam Khomeini it will be understood how they clarify this invocation based on their preferred manners. In Ibn Arabi’s works we can find a lot about the reality of Isti’azah, Mosta’iz (one who seeks refuge), Mosta’az-i-Beh (The Refuge), Mosta’az-i-Menh (the danger, Satan) although they have not been covered as major subject matters. There is no article or reference to Mosta’az La-Ajalah (something because of which the reality of Isti’azah comes to light) in his works. Mulla Sadra classified seeking refuge in God as five pillars namely: Isti’azah, Mosta’iz, Mosta’az-i-Beh, Mosta’az-i-Menh, and Maa Yasta’az-o La-Ajalah. Imam Khomeini, too, begins with explaining about the reality of Isti’azah and continues with its inclusion of four pillars (Mosta’iz, Mosta’az-i-Beh, Mosta’az-i-Menh and Mosta’az La-Ajalah). Ibn Arabi and Imam Khomeini have a philosophical approach toward Isti’azah, while Mulla Sadra has a philosophical-rational approach toward the issue. Despite impressions he has taken in some other issues from Ibn Arabi, Mulla Sadra is completely independent in terms of Isti’azah. Imam Khomeini’s view is in some parts similar to Ibn Arabi’s opinion (specially in terms of Mosta’iz and Mosta’az-i-Beh) and to Mulla Sadra in some other parts (particularly in names and classifications and in ultimate Isti’azah). However, his view is quite different in many other aspects so that it can be studied as an independent view along with Ibn Arabi and Mulla Sadra’s viewsIsti’azah or seeking refuge in a superior power is a sort of invocation to God the believers adhere to when in danger. Reviewing works by such great authors and philosophers as Ibn Arabi, Mulla Sadra and Imam Khomeini it will be understood how they clarify this invocation based on their preferred manners. In Ibn Arabi’s works we can find a lot about the reality of Isti’azah, Mosta’iz (one who seeks refuge), Mosta’az-i-Beh (The Refuge), Mosta’az-i-Menh (the danger, Satan) although they have not been covered as major subject matters. There is no article or reference to Mosta’az La-Ajalah (something because of which the reality of Isti’azah comes to light) in his works. Mulla Sadra classified seeking refuge in God as five pillars namely: Isti’azah, Mosta’iz, Mosta’az-i-Beh, Mosta’az-i-Menh, and Maa Yasta’az-o La-Ajalah. Imam Khomeini, too, begins with explaining about the reality of Isti’azah and continues with its inclusion of four pillars (Mosta’iz, Mosta’az-i-Beh, Mosta’az-i-Menh and Mosta’az La-Ajalah). Ibn Arabi and Imam Khomeini have a philosophical approach toward Isti’azah, while Mulla Sadra has a philosophical-rational approach toward the issue. Despite impressions he has taken in some other issues from Ibn Arabi, Mulla Sadra is completely independent in terms of Isti’azah. Imam Khomeini’s view is in some parts similar to Ibn Arabi’s opinion (specially in terms of Mosta’iz and Mosta’az-i-Beh) and to Mulla Sadra in some other parts (particularly in names and classifications and in ultimate Isti’azah). However, his view is quite different in many other aspects so that it can be studied as an independent view along with Ibn Arabi and Mulla Sadra’s viewsIsti’azah or seeking refuge in a superior power is a sort of invocation to God the believers adhere to when in danger. Reviewing works by such great authors and philosophers as Ibn Arabi, Mulla Sadra and Imam Khomeini it will be understood how they clarify this invocation based on their preferred manners. In Ibn Arabi’s works we can find a lot about the reality of Isti’azah, Mosta’iz (one who seeks refuge), Mosta’az-i-Beh (The Refuge), Mosta’az-i-Menh (the danger, Satan) although they have not been covered as major subject matters. There is no article or reference to Mosta’az La-Ajalah (something because of which the reality of Isti’azah comes to light) in his works. Mulla Sadra classified seeking refuge in God as five pillars namely: Isti’azah, Mosta’iz, Mosta’az-i-Beh, Mosta’az-i-Menh, and Maa Yasta’az-o La-Ajalah. Imam Khomeini, too, begins with explaining about the reality of Isti’azah and continues with its inclusion of four pillars (Mosta’iz, Mosta’az-i-Beh, Mosta’az-i-Menh and Mosta’az La-Ajalah). Ibn Arabi and Imam Khomeini have a philosophical approach toward Isti’azah, while Mulla Sadra has a philosophical-rational approach toward the issue. Despite impressions he has taken in some other issues from Ibn Arabi, Mulla Sadra is completely independent in terms of Isti’azah. Imam Khomeini’s view is in some parts similar to Ibn Arabi’s opinion (specially in terms of Mosta’iz and Mosta’az-i-Beh) and to Mulla Sadra in some other parts (particularly in names and classifications and in ultimate Isti’azah). However, his view is quite different in many other aspects so that it can be studied as an independent view along with Ibn Arabi and Mulla Sadra’s views

-          ابن عربی، محیی الدین محمد بن علی. (1422ق) تفسیر ابن عربی (تأویلات عبد الرزاق)، تصحیح سمیر مصطفی رباب، بیروت:دار احیاء التراث العربی، چاپ اول.

-          ـــــــــــــــــ . (بی تا) فتوحات مکیه، بیروت:دار الصادر، چاپ اول.

-          ـــــــــــــــــ . (1946) فصوص الحکم، تعلیقه ابوالعلا عفیفی، قاهره: دار احیاء الکتب العربیه، چاپ اول.

-          امام خمینی ، سید روح الله. (1370) آداب الصلاة، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ اول.

-          ـــــــــــــــــ . (1375) تفسیر سوره حمد، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثارامام خمینی، چاپ اول.

-          ـــــــــــــــــ . (1383) سرّ الصلاة،  تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ نهم.

-          ـــــــــــــــــ . (1416ق) شرح دعاء السحر، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ اول.

-          بالی زاده حنفی، مصطفی بن سلیمان. (1422ق) شرح فصوص الحکم، بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ اول.

-          جامی، عبدالرحمن. (1425ق) شرح فصوص الحکم، تحقیق عاصم ابراهیم الکیالی الحسینی الشاذلی الدرقاوی، بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ اول.

-          حسن زاده آملی، حسن. (1378) ممد الهمم در شرح فصوص الحکم، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، چاپ اول.

-          خوارزمی، تاج‌الدین حسین. (1379) شرح فصوص الحکم، با تصحیح حسن حسن زاده آملی، قم: بوستان کتاب، چاپ دوم.

-          قیصری، داود. (1375) شرح فصوص الحکم، با تصحیح سید جلال الدین آشتیانی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول.

-          ملاصدرا، محمد بن ابراهیم صدرالدین شیرازی. (1360) اسرار الآیات و انوار البینات، مقدمه و تصحیح از محمد خواجوى‏، تهران: انجمن حکمت و فلسفه.

-          ـــــــــــــــــ . (1389) تفسیر القرآن الکریم، تصحیح و تحقیق محمد خواجوی با مقدمه و اشراف سید محمد خامنه‌ای، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چاپ اول.

-          ـــــــــــــــــ . (1363) مفاتیح الغیب، مقدمه و تصحیح از محمد خواجوى‏، تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگی، چاپ اول.

 

 

-          ابن عربی، محیی الدین محمد بن علی. (1422ق) تفسیر ابن عربی (تأویلات عبد الرزاق)، تصحیح سمیر مصطفی رباب، بیروت:دار احیاء التراث العربی، چاپ اول.

-          ـــــــــــــــــ . (بی تا) فتوحات مکیه، بیروت:دار الصادر، چاپ اول.

-          ـــــــــــــــــ . (1946) فصوص الحکم، تعلیقه ابوالعلا عفیفی، قاهره: دار احیاء الکتب العربیه، چاپ اول.

-          امام خمینی ، سید روح الله. (1370) آداب الصلاة، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ اول.

-          ـــــــــــــــــ . (1375) تفسیر سوره حمد، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثارامام خمینی، چاپ اول.

-          ـــــــــــــــــ . (1383) سرّ الصلاة،  تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ نهم.

-          ـــــــــــــــــ . (1416ق) شرح دعاء السحر، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ اول.

-          بالی زاده حنفی، مصطفی بن سلیمان. (1422ق) شرح فصوص الحکم، بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ اول.

-          جامی، عبدالرحمن. (1425ق) شرح فصوص الحکم، تحقیق عاصم ابراهیم الکیالی الحسینی الشاذلی الدرقاوی، بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ اول.

-          حسن زاده آملی، حسن. (1378) ممد الهمم در شرح فصوص الحکم، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، چاپ اول.

-          خوارزمی، تاج‌الدین حسین. (1379) شرح فصوص الحکم، با تصحیح حسن حسن زاده آملی، قم: بوستان کتاب، چاپ دوم.

-          قیصری، داود. (1375) شرح فصوص الحکم، با تصحیح سید جلال الدین آشتیانی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول.

-          ملاصدرا، محمد بن ابراهیم صدرالدین شیرازی. (1360) اسرار الآیات و انوار البینات، مقدمه و تصحیح از محمد خواجوى‏، تهران: انجمن حکمت و فلسفه.

-          ـــــــــــــــــ . (1389) تفسیر القرآن الکریم، تصحیح و تحقیق محمد خواجوی با مقدمه و اشراف سید محمد خامنه‌ای، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چاپ اول.

-          ـــــــــــــــــ . (1363) مفاتیح الغیب، مقدمه و تصحیح از محمد خواجوى‏، تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگی، چاپ اول.

 

 

-          ابن عربی، محیی الدین محمد بن علی. (1422ق) تفسیر ابن عربی (تأویلات عبد الرزاق)، تصحیح سمیر مصطفی رباب، بیروت:دار احیاء التراث العربی، چاپ اول.

-          ـــــــــــــــــ . (بی تا) فتوحات مکیه، بیروت:دار الصادر، چاپ اول.

-          ـــــــــــــــــ . (1946) فصوص الحکم، تعلیقه ابوالعلا عفیفی، قاهره: دار احیاء الکتب العربیه، چاپ اول.

-          امام خمینی ، سید روح الله. (1370) آداب الصلاة، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ اول.

-          ـــــــــــــــــ . (1375) تفسیر سوره حمد، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثارامام خمینی، چاپ اول.

-          ـــــــــــــــــ . (1383) سرّ الصلاة،  تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، چاپ نهم.

-          ـــــــــــــــــ . (1416ق) شرح دعاء السحر، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ اول.

-          بالی زاده حنفی، مصطفی بن سلیمان. (1422ق) شرح فصوص الحکم، بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ اول.

-          جامی، عبدالرحمن. (1425ق) شرح فصوص الحکم، تحقیق عاصم ابراهیم الکیالی الحسینی الشاذلی الدرقاوی، بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ اول.

-          حسن زاده آملی، حسن. (1378) ممد الهمم در شرح فصوص الحکم، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، چاپ اول.

-          خوارزمی، تاج‌الدین حسین. (1379) شرح فصوص الحکم، با تصحیح حسن حسن زاده آملی، قم: بوستان کتاب، چاپ دوم.

-          قیصری، داود. (1375) شرح فصوص الحکم، با تصحیح سید جلال الدین آشتیانی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول.

-          ملاصدرا، محمد بن ابراهیم صدرالدین شیرازی. (1360) اسرار الآیات و انوار البینات، مقدمه و تصحیح از محمد خواجوى‏، تهران: انجمن حکمت و فلسفه.

-          ـــــــــــــــــ . (1389) تفسیر القرآن الکریم، تصحیح و تحقیق محمد خواجوی با مقدمه و اشراف سید محمد خامنه‌ای، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا، چاپ اول.

-          ـــــــــــــــــ . (1363) مفاتیح الغیب، مقدمه و تصحیح از محمد خواجوى‏، تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگی، چاپ اول.