قاعده «من ملک شیئاً ملک الاقرار به» از دیدگاه امام خمینی(س) و سایر فقها

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه اخلاق و آشنایی با منابع اسلامی، دانشکده معارف و اندیشه‌های اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد علوم تحقیقات تهران، دانشگاه آزاد اسلامی و پژوهشگر پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران .

چکیده

معناى قاعده «من ملک» این است که هر کس شرعاً و قانوناً مُجاز باشد عملی را انجام دهد، اقرار وى نیز دربارة آن عمل، معتبر و نافذ خواهد بود اگرچه متن اقرار بر ضرر خود او نبوده و چه‌بسا به ضرر دیگران باشد؛ و ازاین‌جهت از قاعده «اقرار العقلاء» که شرط اعتبار آن، اقرار شخص عاقل علیه خویش است، جدا می‌شود.
در این مقاله سعی شده مقایسه‌ای بین آرای امام خمینی در مورد این قاعده با نظرات سایر فقها خصوصاً شیخ انصاری انجام شود در این بررسی مشخص‌شده که همة فقها این قاعده را قاعده مستقلی می‌دانند؛ ولی امام خمینی این قاعده را یک قاعدة مستقل فقهی نمی‌داند و بر این باور است که این قاعده همان قاعده «اقرار» یا برگرفته از قاعده‌های «ائتمان» و «من لا یُعْلَم إلّا من قِبَله» است؛ در خصوص مفردات این قاعده نیز آرای ایشان متفاوت است؛ ایشان برخلاف دیگر فقها که ملک را به معنای سلطه می‌دانند «مَلکَ» را به معنای «ملکیت اصطلاحی» می‌داند و مفهوم کلمة «شیئاً» در نظر ایشان، «اعیان خارجی» است، درحالی‌که مراجعه به متون فقهی بیانگر آن است که در بیشتر مواردی که فقها به این قاعده تمسک جسته‌اند، مقصود از «ملکیت» در این قاعده، سلطه و تصرف است.

کلیدواژه‌ها


-         آل کاشف الغطاء، محمدحسین. (بی‌تا) تحریر المجله، نجف: المکتبه المرتضویه، چاپ اول.

-         آملی، میرزا محمدتقی. (1380 ق) مصباح‌الهدی فی شرح العروة الوثقی، تهران: مؤلف، چاپ اول، 12 جلدی.

-         ابن ادریس، محمد‌بن منصور. (1410ق) السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

-         ابن براج، قاضی عبدالعزیز. (1406ق) المهذب، تهران: مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ اول.

-         امام خمینی، سید روح‌الله. (1420 ق) الرسائل العشرة، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ اول، 1 جلدی.

-         امام خمینی، سید روح‌الله. (1421ق) کتاب البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ اول، 5 جلدی.

-         انصاری، مرتضی محمد بن امین. (1414 ق) رسائل فقهیّة، قم: کنگره جهانی بزرگداشت دویستمین سالگرد تولد شیخ انصاری، چاپ اول، 1 جلدی.

-         انصاری، مرتضی محمد بن امین. (بی‌تا) کتاب الطهارة، مؤسسه آل‌البیت علیهم السلام للطباعة والنشر، چاپ سنگی.

-         ایروانى، باقر. (1426ق) دروس تمهیدیة فی القواعد الفقهیة، قم: دار الفقه للطباعة و النشر، چاپ سوم، 2 جلدی.

-         بحرالعلوم، محمد بن ‌محمدتقی. (1403ق) بلغة الفقیه، تهران: منشورات مکتبة الصادق، چاپ چهارم، 4 جلدی.

-         حسینى شبّر، سید على. (1383ق) العمل الأبقى فی شرح العروة الوثقى، نجف: مطبعة النجف، چاپ اول، 2 جلدی.

-         حسینى عاملى، سید جواد بن محمد. (1419ق) مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، 23 جلدی.

-         حسینى مراغى، سید میر عبد‌الفتاح بن على. (1417ق) العناوین الفقهیة، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیّه قم، چاپ اول، 2 جلدی.

-         خویى، سید ابوالقاسم. (1409ق) مبانی العروة الوثقى، قم: منشورات مدرسة دار العلم ـ لطفى، چاپ اول، 2 جلدی.

-         خویى، سید ابوالقاسم. (بی‌تا) مصباح الفقاهة (المکاسب)، بی‌جا: بی‌نا، بی‌چا، 7 جلدی.

-         روحانی، سید‌ صادق. (1412ق) فقه الصادق علیه‌السلام، قم: دارالکتاب - مدرسه امام صادق علیه‌السلام، چاپ اوّل، 26 جلدی.

-         شبیری زنجانی، سید موسی. (1419ق) کتاب النکاح، قم:مؤسسه پژوهشی رای پرداز، چاپ اول.

-         شهید اول، محمد بن مکى عاملی. (بی‌تا) القواعد و الفوائد، قم: کتاب‌فروشی مفید، چاپ اول، 2 جلدی.

-         شیخ طوسى، ابوجعفر محمد بن حسن. (1407ق)، تهذیب الأحکام، تهران: دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، 10 جلدی.

-         شیخ طوسى، ابوجعفر محمد بن حسن. (1387 ق) المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.‌

-         طباطبایى حائرى، سید على بن محمد. (1418ق) ریاض المسائل فی بیان الاحکام بالدلائل، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام، چاپ اول، 16 جلدی.

-         طباطبایی حکیم، سید محسن. (1416ق) مستمسک العروة الوثقی، قم: مؤسسه دار التفسیر، چاپ اول، 14 جلدی.

-         طباطبایی قمی، سید تقی. (1423ق) انوار البهیه فی القواعد الفقهیه، قم: انتشارات محلاتی، چاپ اول.

-         طباطبایى یزدى، سید محمدکاظم. (1414ق) تکملة العروة الوثقى، قم: کتاب‌فروشی داورى، چاپ اول، 2 جلدی.

-         عراقى، آقا ضیاءالدین على کزازى. (1421ق) کتاب القضاء، تقریر از ابوالفضل نجم‌آبادی، قم: انتشارات مؤسسه معارف اسلامى امام رضا علیه‌السلام، چاپ اول، 1 جلدی.

-         علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر. (1414ق) تذکرة الفقهاء، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام، چاپ اول، 14 جلدی.

-         فاضل آبی، حسن بن ابی‌طالب. (بی‌تا) کشف الرموز فی شرح مختصر النافع، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ سوم، 2 جلدی.

-         قطان حلی، محمد بن شجاع. (1424ق) معالم الدین فی فقه آل یاسین، قم: مؤسسه امام صادق علیه‌السلام، چاپ اول، 2 جلدی.

-         کاشف الغطاء، عباس بن حسن بن جعفر. (1424ق) منهل الغمام فی شرح شرائع الاسلام، نجف: مؤسسه کاشف‌الغطاء، چاپ اول، 3 جلدی.

-         کلینى، ابوجعفر محمد بن یعقوب. (1407ق) الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، 8 جلدی.

-         محقق ثانى، على بن حسین. (1414ق) جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام، چاپ دوم، 13 جلدی.

-         محقق حلی، نجم الدین جعفر بن حسن. (1408ق) شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، 4 جلدی.

-         محقق داماد، سید مصطفى. (1406ق) قواعد فقه، تهران: مرکز نشر علوم اسلامى، چاپ دوازدهم، 4 جلدی.

-         مصطفوى، سید محمدکاظم. (1421ق) مائة قاعدة فقهیة، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ چهارم، یک‌جلدی.

-         مکارم شیرازى، ناصر. (1411ق) القواعد الفقهیة، قم: مدرسه امام امیرالمؤمنین - علیه‌السلام، چاپ سوم، 2 جلدی.

-         موحدی لنکرانی، محمد فاضل. (1416ق) القواعد الفقهیة، قم: چاپخانه مهر، چاپ اول، یک‌جلدی.

-         موسوی بجنوردی، سید حسن. (1419ق) القواعد الفقهیة، قم: دلیل ما، چاپ چهارم، 7 جلدی.

-         نجفی، محمدحسن. (1362) جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم، 43 جلدی.

-         نورى، میرزا حسین. (1408ق) مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام، چاپ اول، 14 جلدی.

-         همدانى، آقا رضا بن محمدهادی. (1416ق) مصباح الفقیه، قم: مؤسسة الجعفریة لإحیاء التراث و مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ اول، 14 جلدی.