پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

محرومیت زن از زندگی مشترک در دوران عده به‌مثابه سازوکار مقابله با نقض وفاداری با رویکردی بر دیدگاه‌های امام خمینی (ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای فقه و مبانی حقوق و اندیشه امام خمینی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.
2 استاد گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
از احکام طلاق رجعی، حق سکونت زن در منزل مشترک و حرمت اخراج وی از طرف شوهر سابق است؛ مگر در «فَاحِشَه مُبَینَه» که قدر متیقن آن ارتکاب رابطهٔ نامشروع (زنا) است که بارزترین مصداق نقض وفاداری زن به شمار می‌رود. با وجود تصریح قرآن بر حق سکونت مطلقهٔ رجعی و استثنای مذکور، قانون مدنی و قانون حمایت از خانواده ایران، از تبیین دقیق نسبت میان «جواز اخراج» و «نقض وفاداری» در این دوران غفلت ورزیده و ضمانت اجرای روشنی برای آن پیش‌بینی نکرده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه‌ای، درصدد تبیین رابطهٔ فقهی میان جواز اخراج مطلقهٔ رجعی از محل سکونت مشترک و نقض وفاداری وی با ارتکاب زنا، مبتنی بر دیدگاه‌های امام خمینی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که وفاداری به عقد نکاح، هرچند به موجب «أَوْفُوا بِالْعُقُود» لازم است، اما مصادیق آن وابسته به عرف است و در عدهٔ رجعی، به دلیل استمرار زوجیت، این تکلیف باقی است. ازآنجاکه فلسفهٔ سکونت مطلقهٔ رجعی در محل زندگی مشترک تا پایان عده، دادن فرصت به زوجین برای ترمیم رابطهٔ زناشویی و زمینه‌سازی جهت بازگشت زوج به زندگی مشترک است، زنای زوجه، مصداق روشن فاحشهٔ مبینه و نقض وفاداری به شمار رفته و درنتیجه، حکم به جواز اخراج مطلقهٔ رجعی از محل زندگی مشترک، به‌مثابه ضمانت اجرای مدنیِ جلوگیری از نقض وفاداری او تلقّی می‌گردد. این رویکرد که مبتنی بر دیدگاه فقهی امام خمینی در تعریف «فاحشهٔ مبینه» و تبیین آثار آن بر حق سکونت است، می‌تواند الگویی برای بازنگری مواد مرتبط با حقوق خانواده و تدوین ضمانت ‌اجراهای کارآمد در این زمینه باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

- آقا جمال خوانساری، محمد بن حسین (1364). التعلیقات علی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: المدرسة الرضویة.
- ابن فارس، احمد بن زکریا (1399 ق). معجم مقاییس اللغة. بیروت: دارالفکر.
- ابن منظور، محمد بن مکرم (1414 ق). لسان العرب. بیروت: دارالفکر.
- ابن‌براج، عبدالعزیز بن نحریر (1406 ق). المهذب. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
- ابن‌سعید، یحیی بن احمد (1405 ق). الجامع للشرائع. قم: مؤسسه سید الشهداء (ع).
- ابوالصلاح حلبی، تقی بن نجم (بی‌تا). الکافی فی الفقه. اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی العامة.
امام خمینی‌، سید روح‌الله (1379). تحریرالوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار الإمام خمینی.
- امام خمینی‌، سید روح‌الله (1415 ق). مناهج الوصول إلى علم الأصول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار الإمام خمینى.
- امام خمینی‌، سید روح‌الله (1421 ق). البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار الإمام خمینی.
- امامی، سید حسن (1377) حقوق خانواده (حقوق مدنی). تهران: نشر کتابفروشی اسلامیه.
- بحرانی، یوسف بن احمد (1363). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
- بحرانى، آل عصفور (بی‌تا). الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع. قم: نشر المیرزا محسن آل عصفور.
- بستانی، فؤاد افرام (1375). فرهنگ ابجدی. ترجمه رضا مهیار، تهران: اسلامی.
- بهوتى حنبلى، منصور بن یونس (بی‌تا). کشاف القناع عن متن الإقناع. لبنان: دار الکتب العلمیة.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1381). مبسوط در ترمینولوژی حقوق. تهران: کتابخانه گنج دانش.
- حر عاملی، محمد بن حسن (1412 ق). هدایة الأمه الی احکام الأئمه. مشهد: آستانة الرضویة المقدسة، مجمع البحوث الإسلامیه.
- حر عاملی، محمد بن حسن (1416 ق) تفصیل وسایل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. قم: مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث.
- حماد، نزیه (1429 ق). معجم المصطلحات المالیة و الاقتصادیة فی لغة الفقهاء. دمشق: دار القلم.
- خامسی پور، فرسیما، محمدی سرپیری، فریده، مالمیر، محمود و یوسف زاده، علی (1394). آثار نقض وفاداری زوجین در خانواده و ضمانت اجرای حقوقی و کیفری آن. مطالعات پلیس زن، 10(23)، 30-52.  https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.27170993.1394.1394.23.2.4  http://ps.jrl.police.ir/article_11189.html
- خریمی، سعود بن عبدالله (2005). الموسوعة الجامعة فی الأخلاق و الادب. بی‌جا: دار الفجر.
- خویی، سید ابوالقاسم (1410 ق). منهاج الصالحین. قم: مدینة العلم.
- خویی، سید ابوالقاسم (1418 ق). موسوعة الإمام الخویی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الامام الخویی.
- دهخدا، علی‌اکبر (1390). لغت‌نامه دهخدا. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412 ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دار القلم.
- رضی، پوریا و رامشی، میثم (1396). بررسی فقهی- حقوقی لزوم سکونت زوجین در منزل مشترک. فقه و حقوق خانواده (ندای صادق)،22(67)، 5-29. 10.30497/flj.2017.64452 /  https://doi.org
- زمخشری، محمود بن عمرو (1407 ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی.
- سبحانى تبریزى، جعفر (1414 ق). نظام الطلاق فی الشریعة الإسلامیة الغراء. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
- سبزواری، عبدالاعلی (1413 ق). مهذب الأحکام فی بیان حلال والحرام. قم: دار التفسیر.
- شهید ثانی، زین‌‌الدین بن علی (1413 ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسةالمعارف الإسلامیة.
- شیخ صدوق، محمد بن علی (1363). من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
- شیخ صدوق، محمد بن علی (1395 ق). کمال الدین و تمام النعمه. تهران: انتشارات الاسلامیه.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن (1387 ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: مکتبة المرتضویة.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن (1400 ق). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی. بیروت: دار الکتاب العربی.
- شیخ مفید، محمد بن محمد (1413 ق). أحکام النساء. قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
- صفایی، سید حسین و امامی، اسدالله (1396). مختصر حقوق خانواده. تهران: بنیاد حقوقی میزان.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1423 ق). العروة الوثقی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
- طباطبایى، سید محمدحسین (1417 ق). ‏المیزان فى تفسیر القرآن. ‏ قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسین حوزه علمیه قم.
- طبرسى، فضل بن حسن (1372). ‏‏مجمع البیان فى تفسیر القرآن. ‏تهران: ‏انتشارات ناصرخسرو.
- علامه حلی، حسن بن یوسف (1374). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: محقق جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی.
- علامه حلی، حسن بن یوسف (1387 ق). ایضاح الفوائد فی شرح اشکالات القواعد. قم: اسماعیلیان.
- علامه حلی، حسن بن یوسف (1413 ق). قواعد الأحکام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
- علامه حلی، حسن بن یوسف (1420 ق). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة. قم: مؤسسة الإمام الصادق.
- علیدوست، ابوالقاسم (1395). فقه و حقوق قراردادها (ادله عام قرآنی). تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- فاضل لنکرانی، محمد (1421 ق). تفصیل الشریعة (الطلاق و الخلع و المباراة و الظهار و الإیلاء و اللعان و المواریث). قم: مرکز فقه الأئمة الأطهار.
- فاضل هندی، محمد بن حسن (1416 ق). کشف اللثام و الابهام عن قواعد الأحکام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
- فاضل، جواد بن سعید (1365). مسالک الأفهام إلی آیات الأحکام. تهران: انتشارات مرتضوی.
- فیض کاشانی، محسن (1395). مفاتیح الشرایع. تهران: مدرسه عالی شهید مطهری.
- قرطبی، شمس‌الدین (1384 ق). الجامع لأحکام القرآن. القاهرة: دار الکتب المصریة.
- قرشی، سید علی‌اکبر (1412 ق). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
- کاتوزیان، ناصر (1375). دوره مقدماتی حقوق مدنی (خانواده). تهران: مؤسسه نشر یلدا.
- کاتوزیان، ناصر (1382) حقوق مدنی خانواده. تهران: انتشارات بهمن برنا.
- کلینی، محمد بن یعقوب (1363). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
- کاسانی حنفی، ابوبکر بن مسعود (1406 ق). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. قم: دار الکتب العلمیة.
- لطفی، اسدالله (1393). حقوق خانواده. تهران: انتشارات خرسندی.
- محقق حلی، جعفر بن حسن (1408 ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: انتشارات اسماعیلیان.
- محقق داماد، مصطفی (1381). قواعد فقه (بخش مدنی). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
- مرتضى زبیدی، محمد بن محمد (1414 ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر.
 - مصطفوی، حسن (1368). ‌التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (بی‌تا). زبدة البیان فی أحکام القرآن. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
- مکارم شیرازى، ناصر (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
- ملک زاده، فهیمه و احمد لو، مونا (1391). جایگاه عرف در حقوق با رویکردی بر اندیشه‌های امام خمینی(س). پژوهشنامه متین، 14(56)، 139-163. https://dor.isc.ac/dor/ 20.1001.1.24236462.1391.14.56.3.4
- منتظری، حسین‌علی (1429 ق). مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر. قم: انتشارات ارغوان دانش.
- موسوی بجنوردی، سید محمد (1379). قواعد فقهیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- موسوی بجنوردی، سید محمد و مهرگان صومعه سرائی، بتول (1396). بررسی حقوق و تکالیف غیرمالی زوجین بر اساس مصلحت خانواده با رویکردی بر نظر امام خمینی (س). پژوهشنامه متین، 19(76)، 1-20. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.24236462.1396.19.76.1.7
- موسوی عاملی، محمد بن علی (1410 ق). مدارک الاحکام. قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
- نجفی، محمدحسن (1421 ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (ع).
- هاشمی شاهرودی، محمود (1382). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت. قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت.