پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

تأثیر امضایی یا تأسیسی دانستن خیارات بیع بر مدت‌زمان خیار با تأکید بر آرای امام خمینی (ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه آموزش الهیات. دانشگاه فرهنگیان. تهران. ایران.
10.22034/matin.2025.508032.2347
چکیده
مسئلۀ فوریت یا تراخی زمان اعمال خیارات بیع، از دیرباز یکی از مهم‌ترین چالش‌های فقه امامیه و حقوق قراردادهای ایران بوده است؛ زیرا تعیین بازۀ زمانی مجاز برای فسخ یا امضای معامله، تأثیر مستقیمی بر امنیت معاملات تجاری دارد. با وجود آرای گسترده درزمینۀ خیارات، تاکنون تأثیر پارادایم «امضایی بودن» بر نحوۀ استظهار از ادلۀ فوریت و تراخی، به‌طور نظام‌مند بررسی نشده است. این مقاله با تکیه‌بر نظریۀ ممتاز امام خمینی در کتاب البیع، درصدد تبیین تأثیر رویکرد امضایی بر حکم زمان اعمال خیار و ارائه ضابطه‌ای نوین برای تشخیص مدت فوریت یا تراخی در خیارات بیع است و با روش توصیفی-تحلیلی به مقایسۀ تطبیقیِ آرای فقها پرداخته است.نتایج نشان داد رویکرد امضایی، اقتضا دارد موضوع خیار از جهت تقیّد به فوریت در نظر عقلا ملاحظه شود و بدون تقیّد مذکور، تراخی عرفی زمان خیار، البته با تقیید عقلایی به عدم اضرار و اهمال استنباط گردد(خیار عیب و غبن). موضوع خیار امضایی اگر در دلیل لفظی تصریح نشده باشد، بر اساس ملاکات عقلا، تنقیح می­‌شود و به‌تبع آن فوریت یا تراخی عرفی ثابت می‌­شود و در صورت عدم تنقیح موضوع خیار، اصل بر فوریت عرفی خیارات است. این ضابطه می‌تواند مبنای بازنگری مواد مربوط به زمان خیارات در قانون مدنی و مستند نظری برای رویۀ قضایی در پرونده‌های معاملاتی قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

-         آل‌عُصفُور، حسین بن محمد (1421 ق). سداد العباد و رشاد العباد. قم: کتاب‌فروشی داوری، چاپ اول.
-         ابن حمزه، محمد بن علی (1408 ق). الوسیله الی نیل الفضیله. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی، چاپ اول.
-         ابن زهره، حمزة بن علی (1417 ق). غنیة النزوع إلى علمی الأصول و الفروع. قم: مؤسسه امام صادق علیه‌السلام، چاپ اول.
-         ابن فارس، احمد (1429 ق). معجم مقاییس اللغة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
-         ابن فهد حلی، احمد بن محمد (1407 ق). المهذب البارع فی شرح المختصر النافع. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول.
-         اراکی، محمدعلی (1414 ق). الخیارات. قم: مؤسسه در راه حق، چاپ اول.
-         اراکی، محسن (1438 ق). فقه نظام اقتصادی اسلام. قم: مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول.
-         اسماعیلی محسن و مولوی، سمیه (1396). بررسی خیار غبن و رابطه آن با قاعده لاضرر با رویکردی بر اندیشه امام خمینی. پژوهشنامه متین، 19 (75) 23-42.
-         اصفهانی، محمدحسین (1418 ق). حاشیه کتاب المکاسب. قم: انوار الهدی، چاپ اول.
-         امام خمینی، سید روح‌الله (1421). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-         امام خمینی، سید روح‌الله (1379). تحریر الوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-         امام خمینی، سید روح‌الله (1372). استفتائات. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-         انصاری، مرتضی (1431 ق). کتاب المکاسب. قم: مجمع الفکر الاسلامی، چاپ یازدهم.
-         انصاری، مرتضی (1428 ق). فرائد الاصول. قم: مجمع الفکر الاسلامی، چاپ نهم.
-         بحرانی، یوسف (1405 ق). الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول.
-         بنی‌هاشمی خمینی، سید محمدحسن (1386). توضیح المسائل مراجع با فتاوای سیزده مرجع. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ چهاردهم.
-         بهبهانی، محمدباقر (1417 ق). حاشیة مجمع الفائدة و البرهان. قم: مؤسسه نشر آثار علامه بهبهانی، چاپ اول.
-         بهجت فومنی، محمدتقی (1426 ق). جامع المسائل. قم: دفتر آیت‌الله بهجت، چاپ دوم.
-         ترحینی عاملی، سید محمدحسن (1430 ق). الزبدة الفقیهة فی شرح الروضة البهیة. قم: ذوی القربی، چاپ هفتم.
-         توحیدی، محمدعلی (بی­تا). مصباح الفقاهة (تقریرات ابحاث سید ابوالقاسم خویی). بی­جا.
-         حسینی حائری، سید کاظم (1438 ق). فقه العقود. قم: مجمع الفکر الاسلامی، چاپ ششم.
-         حسینی عاملی، سید جواد (1419 ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه، چاپ اول.
-         حیدریان، محمدجواد و مظاهری کوهانستانی، رسول (1398). تحلیل منشأ خیار عیب با رویکرد تطبیقی در فقه و حقوق موضوعه. مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق، 13(40)، 31-65. https://doi.org/10.22034/fvh.2020.4101
-         خدابخشی، عبدالله (1396). فوریت یا تراخی در اعمال خیار. مطالعات حقوق خصوصی، 47 (3)، 435-450.
-         خویی، سید ابوالقاسم (1417 ق). مصباح الاصول. قم: داوری.
-         راغب اصفهانی، حسین (1427 ق). مفردات الفاظ القرآن. طلیعة النور، قم: چاپ دوم.
-         شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1413 ق). من لا یحضره الفقیه. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم.
-         شیخ طوسی، محمد بن حسن (1436 ق). کتاب الخلاف. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ هفتم.
-         شهید اول، محمد بن مکی (1417 ق). الدروس الشرعیة فی فقه الامامیه. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم.
-         شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (1413 ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام‌. قم: المعارف الاسلامیه، چاپ اول.
-         طاهری، حبیب‌الله (1418 ق). حقوق مدنی. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم.
-         طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1421 ق). حاشیة المکاسب. قم: اسماعیلیان، چاپ دوم.
-         طباطبایی قمی، سید تقی (1426 ق). مبانی منهاج الصالحین. قم: قلم الشرق، چاپ اول.
-         علامه حلی، حسن بن یوسف (1413 ق). قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول.
-         علامه حلی، حسن بن یوسف (1414 ق). تذکرة الفقها. قم: آل البیت، چاپ اول.
-         فاضل لنکرانی، محمد (1421 ق). تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله؛ النکاح. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار، چاپ اول.
-         فخرالمحققین، محمد بن حسن (1387 ق). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: اسماعیلیان، چاپ اول.
-         فیض کاشانی، محمد محسن (1406 ق). الوافی. اصفهان: کتابخانه امیرالمؤمنین علیه‌السلام، چاپ اول.
-         کلینی، محمد بن یعقوب (1407 ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم.
-         لجنة الفقه المعاصر (1442 ق). الفائق فی الاصول. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، چاپ هفتم.
-         محقق حلی، جعفر بن حسن (1408 ق). شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان، چاپ دوم.
-         محقق کرکی، علی بن حسین (1414 ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: آل البیت، چاپ دوم.
-         مشکینی، میرزاعلی (بی‌تا). مصطلحات الفقه. بی‌جا.
-         مصطفوی، حسن (1430 ق) التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. دار الکتب العلمیه، بیروت: چاپ سوم.
-         مغنیه، محمدجواد، (1421 ق) فقه الامام الصادق (ع)، قم: انصاریان، چاپ دوم.
-         موسوی، سید عبدالواحد (1396). عرف و بناهای عقلایی در مکتب فقهی امام خمینی. پژوهشنامه متین، 19 (77)، 93-110.
-         موسوی بجنوردی، سید محمدحسن (1430 ق). القواعد الفقهیة. قم: دلیل ما، چاپ چهارم.
-         نائینی، میرزا محمدحسین (1373 ق). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب. تهران: کتابخانه محمدی، چاپ اول.
-         نجفی، محمدحسن (1421 ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. قم: دائرة‌المعارف فقه اسلامی، چاپ اول.
-         نجفی آل کاشف الغطا، علی بن جعفر بن خضر (1422 ق). شرح خیارات اللمعة. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول.
-         هاشمی شاهرودی سید محمود و گروهی از محققان (1426 ق). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت علیهم‌السلام. قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی، چاپ اول.
دوره 28، شماره 110
بهار 1405
صفحه 89-115