پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

جناح‌های سیاسی در جمهوری اسلامی ایران: از آشفتگی نظری تا ناکامی عملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی سیاسی، گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
2 استادیار گروه علوم سیاسی و روابط بین الملل، دانشکده علوم اقتصادی و سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
10.22034/matin.2025.514268.2355
چکیده
پس از انقلاب اسلامی ایران، جناح‌های سیاسیِ متناقضی شکل گرفتند که برهیچ ایدئولوژی شناخته‌شده‌ای منطبق نیستند؛ زیرا تکوین آن‌ها حول منافع گروهی، رقابت بر سر منابع و تفسیرهای موقعیت‌مند از اسلام سیاسی شیعی صورت گرفته است و از نظریه‌پردازیِ انحصاری برخوردارنیستند. این وضعیت، همراه با تقلید ناقص از الگوهای غربی‑شرقی، به ابهام پارادایمی در ساخت سیاسی ایران انجامیده و در صورت تداوم، امکان به حاشیه‌راندن آرمان‌های انقلاب اسلامی یا سوق جامعه به سمت پذیرش اجباری الگوهای لیبرال‑دموکراتیک را تقویت می‌کند. بر این اساس، پرسش اصلی مقاله آن است که هر یک از جناح‌های اسلام سیاسی در ایران از چه پایه‌های تئوریک و ایدئولوژیک منسجمی برخوردارند؟ پژوهش حاضر با بهره‌گیری از چهارچوب نظری گفتمان (لاکلائو و موف) و با تکیه بر تحلیل شکاف‌های سیاسی‑اجتماعی، چهار جناح اصلی انقلابی (مکتب‌گرا)، محافظه‌کار (اصول‌گرا)، اصلاح‌طلب (تجدیدنظر‌گرا) و میانه‌رو (اعتدال‌گرا) را شناسایی و بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که ریشهٔ ناکامی عملی این جناح‌ها در فقدان پایه‌های نظریِ منسجم و گفتمان‌سازیِ معطوف به واقعیت است. نبود گفتمان‌سازی صحیح نه‌تنها آشفتگی‌های تئوریک را تشدید کرده، بلکه موجب شده ائتلاف‌های سیاسی نه بر اساس وفاداری به اصولی ثابت، بلکه در واکنش به شرایط متغیر داخلی و بین‌المللی و منافع لحظه‌ای شکل گیرند. نتیجه آنکه ابهام گفتمانی جناح‌ها، بازشناسی مرزهای سیاسی و امکان تحقق هژمونی پایدار را مسدود ساخته و در غیاب نظریهٔ حکمرانی بومی و منسجم، چرخش قدرت در جمهوری اسلامی ایران به تغییر ملموسی در حوزه‌های سیاست، اقتصاد و فرهنگ نمی‌انجامد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

- آبراهامیان، یرواند (1398). تاریخ ایران مدرن‏. ترجمه‌ محمدابراهیم فتاحی ولیلایی. تهران: نشر نی.
- آریا، ‌امیر (1385). مرزبندی‌های جدید در جناح اصول‌گرا. گزارش، 16 (181)، 11–13.
- آهنگر، ‌عباسعلی، ‌ سلطانی، علی‌اصغر و خوشخونژاد، ‌امیر علی (1393). تحلیل گفتمانی انشقاق جریان اصول‌گرا به خرده گفتمان‌های جبهه‌ پایداری و جبهه‌ متحد اصول‌گرایی در انتخابات 1390‏. پژوهش‌های زبان‌شناسی، 6 (1)، 1–15. noo.rs/BTqKO
 - ابوالحسن شیرازی، حبیب‌الله و صحرایی، علیرضا (1397). نقش و تأثیر احزاب در ثبات سیاسی ایران؛ مطالعه موردی: دولت اصلاحات‏. پژوهش‌های راهبردی انقلاب اسلامی، 1(3)، 67–112. ensani.ir/fa/article/419862
 - اثنی عشری، ‌شهراد (1384). انزوای اصلاحات آغاز تغییرات (مروری بر شگفتی‌های انتخابات). گزارش، 16 (165)، 8–11. noo.rs/rSreQ
 - اثنی عشری، ‌شهراد (1385). با ظهور طیف جدید قدرت در جناح اصول‌گرا آغاز می‌شود: وداع تلخ محافظه‌کاران با قدرت‏. گزارش، 17(182)، 12–15. noo.rs/W2bLL
 - اثنی عشری، ‌شهراد (1389). اصول‌گرایان افراطی دنبال حذف روحانیت از عرصه‌های مدیریتی کشور هستند: دگردیسی در جناح اصول‌گرا. گزارش، 19 (219)، 56–57. noo.rs/Yf5e0
-  اخوان مفرد، حمیدرضا (1362). بررسی علل و زمینه‌های اختلاف بین دو جناح از رحلت امام (ره) تا انتخابات مجلس خبرگان دوم. پایان نامه کارشناسی ارشد علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران. ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/b3d268a706f1b20d6fa360fea3d23da5
- ازغندی، علیرضا (1391). چهارچوب‌ها و جهت‌گیری‌های سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران‏. تهران: نشر قومس.
- اطاعت، ‌جواد (1394). سنجش گرایش به عدالت و آزادی در جریان‌های فکری ایرانی با استفاده از مدل Political Compass، رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی، 6 (44)، 68–93. noo.rs/Qsgqg
- اکبری، ‌کمال (1388). نقش احزاب در سیاست پس از انقلاب اسلامی‏. علوم سیاسی، 12 (47)، 53–78. ensani.ir/fa/article/220712
- امام خمینی، سید روح‌الله (1372). صحیفه امام‏. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- امجدی، حوریه، مطلبی، مسعود و گنجی، قربانعلی (1399). تحلیل مقایسه‌ای سیاست‌های اجتماعی- رفاهی در دولت‌های احمدی نژاد و روحانی. مطالعات توسعه اجتماعی ایران، 12(47)، 191-177. https://sanad.iau.ir/Journal/jisds/Article/820683
- امیدی، ‌علی و قلمکاری، ‌آرمین (1398). تحلیل رابطه سیاست خارجی و توسعه اقتصادی: مقایسه دولت‌های خاتمی، احمدی‌نژاد و روحانی (1376 - 1396)‏. رهیافت انقلاب اسلامی، 13 (46)، 47–l72. https://www.rahyaftjournal.ir/article_89629.htm
- باقری دولت‌آبادی، علی و شفیعی سیف‌آبادی، محسن (1397). از هاشمی تا روحانی؛ بررسی سیاست خارجی ایران‏. تهران: انتشارات تیسا.
- بحرانی، محمدحسین (1389). طبقه متوسط وتحولات سیاسی در ایران معاصر (۱۳۲۰-۱۳۸۰)(پژوهشی در گفتمان‌های سیاسی قشرهای میانی ایران‏). تهران: نشر آگه.
- بدیع، برتران (1393). توسعه سیاسی‏. ترجمه‌ احمد نقیب‌زاده، تهران: قومس.
- برزین، سعید (1378). جناح‌بندی سیاسی در ایران از دهه ۱۳۶۰ تا دوم خرداد ۱۳۷۶‏. تهران: مرکز.
- بشیریه، حسین (1397). جامعه‌شناسی سیاسی: نقش نیروهای اجتماعی در زندگی سیاسی‏. تهران: نشر نی.
- بهمئی، ‌سجاد، عامری‌گلستانی، ‌حامد و کریمی‌فرد، ‌حسین (1399). بررسی تطبیقی عملکرد دولت هاشمی رفسنجانی و خاتمی در تحقق حکمرانی خوب‏. رهیافت انقلاب اسلامی، 14 (53)، 287–308. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20083777.1399.14.53.14.6
- جزینی‌زاده، اکرم، شیخ‌زاده جوشانی، صدیقه و کمالی، یحیی (1397). جناح‌گرایی و تأثیر آن بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران‏. مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی، ۸ (۲۸)، ۲۲۹- ۲۴۸. http://sspp.iranjournals.ir/article_30760.html
- حاتمی، عباس (1392). قطار روحانی با مسافران احمدی‌نژاد‏. پایگاه اطلاع‌رسانی تابناک، قابل دسترسی در: tabnak.ir/fa/news/383249
- حاتمی، عباس (1399). دولت دوازدهم:‌ از برجام‌سازی تا بورس‌بازی. تارنما، پویش فکری توسعه، قابل دسترسی در: pooyeshfekri.com/exchange
- حجاریان، سعید و ملکیان، مصطفی (1389). تقدیر ما تدبیر ما‏. تهران: نگاه معاصر.
- حسینی زاده، سید محمدعلی (1395). اسلام سیاسی در ایران‏. قم: دانشگاه مفید.
- حسینی زاده، ‌سید محمدعلی و شفیعی اردستانی، ‌رضا (1396). تحلیل دوره‌های زمانی گفتمان انقلاب اسلامی با تکیه‌بر رهبری امام خمینی (س). پژوهشنامه متین، 19 (77)، 21–43. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.24236462.1396.19.77.2.0
- خرمالی، رحمت‌الله (1401). نفوذ در بازار کشورهای ساحلی خزر در یکسال اخیر (گفتگو). اقتصاد آسیا، 8 (596)، 40–43. noo.rs/9pHrA
- دارا، جلیل و صادقی، الهه (1400). تحلیل نظام انتخابات در جمهوری اسلامی ایران؛ بررسی آسیب‌ها و راهکارها‏. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 4 (4)، 1463-1480. https://doi.org/10.30510/psi.2022.303272.2252
- دارابی، علی (1391). جریان‌شناسی سیاسی در ایران‏. قم: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- درویش، ‌صفی‌الله، رضایی، ‌علیرضا و ترابی، ‌قاسم (1401). تحلیل گفتمان اقتصادی دولت روحانی: از اقتصاد نئولیبرال تا اقتصاد مقاومتی‏. سیاست متعالیه، 10 (37)، 219-236. noo.rs/OZVT9
- دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (22/11/1397). بیانیه «گام دوم انقلاب اسلامی». خطاب به مردم ایران‏.  https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=41673
- دهشیری، ‌محمد‌رضا و جلالی، ‌کاظم (1378). نقد کتاب جناح‌های سیاسی در ایران امروز‏. مطالعات راهبردی، 2 (4)، 230–238. noo.rs/GZwzz
- دوورژه، موریس (1376). جامعه‌شناسی سیاسی‏. ترجمه‌ ابوالفضل قاضی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- راجی، ‌‌سید محمدحسین (1402). نگاهی به نیمه‌ پر لیوان؛ عملکرد دولت سیزدهم‏. پاسدار اسلام،  43 (489-490)، 28–29. http://pasdareeslam.com/45991
- رحیمیان، ‌محمد و کشاورز‌شکری، ‌عباس (1403). بررسی تطبیقی تحلیل محتوای آثار گفتمان مذهبی و چپ در فرایند انقلاب اسلامی‏. پژوهشنامه متین، 26 (105)، 85–112.
10.22034/matin.2023.413690.2198/ https://doi.org
- رحیمی‌روشن، ‌حسن (1389). نظریه دولت رانتییر تحصیلدار و جمهوری اسلامی ایران‏. مطالعات انقلاب اسلامی، 7 (22)، 69–100. https://ensani.ir/fa/article/26076
- روشنفکر، محمدمهدی (1387). گونه‌شناسی سیاسی اقتصادی چپ و راست در ایران‏. زمانه، 7  (۷۸)، ۲۳-۲۷.ensani.ir/fa/article/10729
- سرزعیم، علی (1396). پوپولیسم ایرانی: تحلیل کیفیت حکمرانی محمود احمدی‌نژاد از منظر اقتصاد و ارتباطات سیاسی‏. تهران: نشر کرگدن.
- سرمدی، ‌حمید، ‌ ازغندی، علیرضا، زیباکلام، ‌صادق و طاهری، ‌ابوالقاسم (1397). تأثیر روی کارآمدن دولت تکنوکرات هاشمی رفسنجانی در تغییر گفتمان سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از آرمان‌گرایی دهه اول به عمل‌گرایی دهه دوم انقلاب اسلامی‏. پژوهش‌های سیاسی و بین‌المللی، 9 (36)، 259–272. https://sanad.iau.ir/Journal/jpir/Article/945171
- سلطانی، علی‌اصغر (1400). قدرت، گفتمان و زبان (سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران)‏. تهران: نشر نی.
- سمیعی اصفهانی، علیرضا، نوروزی نژاد، جعفر و سلطان احمدی، شهروز (1400). تبیین ابعاد و مؤلفه‌های رویکرد امنیتی دولت روحانی بر اساس نظریه مکتب کپنهاگ‏. پژوهش‌های راهبردی سیاست، ۱۰ (۳۹)، ۷۳-۱۰۸.https://doi.org/10.22054/qpss.2020.50825.2479
- شادلو، عباس (1380). اطلاعاتی درباره احزاب و جناح‌های سیاسی ایران امروز‏. تهران: گستره.
- صدر، محمدباقر (1393). اقتصاد ما‏. ترجمه‌ محمدمهدی برهانی، گزیده آثار، قم: پژوهشگاه علمی - تخصصی شهید صدر (انتشارات دارالصدر).
- طاهری خسروشاهی، محمدحسین (1403). یک ذره بیشتر از صفر: ناشناختگی خلاق انقلاب اسلامی با تأکید بر اندیشه سیاسی آیت‌الله خامنه‌ای‏. قم: نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، نشر معارف.
- ظریفی‌نیا، حمیدرضا (1378). کالبدشکافی جناح‌های سیاسی ایران‏. تهران: آزادی اندیشه.
- عابدزاده، حسن (تهیه و تنظیم) (1375). قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران‏. تهران: مؤسسه فرهنگی عابدزاده.
- عزیزخانی، ‌فاطمه. (1401). تهدید بیکاری؛ کارنامه یک‌ساله اشتغال‌زایی دولت سیزدهم گویای چه حقایقی است؟ بازار و سرمایه، 13 (130)، 46–47. noo.rs/3XmyA
- فصت، ‌حسین (1402). لزوم مدیریت یکپارچه تورم در دولت سیزدهم‏. تازه‌‌های اقتصاد، 35  (175)، 57–60. noo.rs/fXVQJ
- فیرحی، داود (1397). فقه و حکمرانی حزبی‏. تهران: نشر نی.
- کوشکی، ‌‌محمدصادق (1400). الزامات فرهنگی دولت سیزدهم‏. پاسدار اسلام، 40 (471-472)، 51–53. noo.rs/VIak8
- محمدی، ‌‌شاپور (1400). سخن آغازین؛ دولت سیزدهم و اقتصاد ایران‏. تازه‌‌های اقتصاد، 33 (165) ، 3. noo.rs/Sf5F2
- مرتجی، ‌حجت (1379). مقدمه‌ای بر شناخت جناح‌بندی‌های سیاسی در جمهوری اسلامی ایران‏. مجموعه مقالات همایش رقابت‌های سیاسی و امنیت ملی (رویارویی اندیشه‌ها) ج 2، 423–458. http://noo.rs/96M0J
- مرتجی، ‌حجت (1395). جناح‌های سیاسی در ایران امروز‏. تهران: نقش و نگار.
- مطهری، مرتضی (1396). مقدمه‌ای بر حکومت اسلامی‏. تهران: انتشارات صدرا.
- مظفری، آیت (1396). جریان‌شناسی سیاسی ایران معاصر‏. قم: زمزم هدایت.
- موگویی، جواد (1396). آخرین نخست‌وزیر: زندگی و زمانه میرحسین موسوی‏. قم: شهید کاظمی.
- میرمحمدصادقی، علاءالدین (1400). انتظارات ده‌گانه بخش خصوصی از دولت سیزدهم‏. گنجینه سما، 1 (8)، 5. noo.rs/Ur1nP
- ناظری، محمدرضا (1382). شناسنامه احزاب سیاسی ایران‏. قم: پارسایان.
- نژاد فلاح، ‌محمدحسین و محبی‌نیا، جهانبخش (1399). آینده‌پژوهی تحولات جناح‌های سیاسی در جمهوری اسلامی ایران (1398-1408). جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 3 (12)، 744–766. noo.rs/oHTvD
- نقیب زاده، احمد و سلیمانی، غلامعلی (1388). نوسازی سیاسی و شکل گیری احزاب در جمهوری اسلامی ایران (بر اساس رویکرد هانتینگتون). سیاست- مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 39(4)، 347-367. SID. https://sid.ir/paper/110560/fa
- نودیجه، ‌حسین‌علی، مطلبی، ‌مسعود و‌ بای، عبدالرضا (1400). تحلیل سیاست‌های اقتصاد سیاسی دولت‌های بعد از انقلاب اسلامی بر مبنای الگوی حکمرانی خوب (مطالعه موردی دولت حسن روحانی). پژوهش‌های سیاسی و بین‌المللی، 12 (49)، 61–73. noo.rs/5m4m5
 
References
-