پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

الگوی تحلیلی برخورد با معارضان در جمهوری اسلامی با تأکید بر عملکرد امام خمینی (ره) در قبال سازمان مجاهدین خلق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، ایران.
10.22034/matin.2025.531833.2374
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تدوین چهارچوبی تحلیلی برای تبیین الگوی رفتاری جمهوری اسلامی ایران در مواجهه با گروه‌های معارض، با تأکید بر مطالعهٔ موردی سازمان مجاهدین خلق انجام شده است. این مطالعه با بهره‌گیری از روش توصیفی‑تحلیلی و تکیه‌بر منابع کتابخانه‌ای، سیر تحول رفتاری این سازمان را از مرحلهٔ مخالفت سیاسی با رژیم پهلوی تا گذار به کنشگری مسلحانه و معارضه با جمهوری اسلامی بررسی می‌کند. هدف اصلی، تبیین منطق فقهی-سیاسی حاکم بر مواجههٔ جمهوری اسلامی، به‌ویژه در دوران امام خمینی، با این تحولات است.
رفتار سازمان مجاهدین خلق را می‌توان در سه دوره طبقه‌بندی کرد: دورهٔ نخست، مبارزه و مخالفت علیه نظام پهلوی در دوران پیش از انقلاب؛ دورهٔ دوم، مخالفت با جمهوری اسلامی در سال‌های ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۰؛ و دورهٔ سوم، معارضهٔ مسلحانه با جمهوری اسلامی از سال ۱۳۶۰ تاکنون.
یافته‌ها نشان می‌دهد: نخست، رویکرد امام خمینی در قبال این سازمان، مبتنی بر فقه سیاسی شیعه، سیرهٔ نبوی و علوی و جامعه‌شناسی رفتارهای سیاسی، رویکردی تدریجی و هماهنگ با تغییرات راهبردی سازمان بوده است. دوم، مواجههٔ نخستین جمهوری اسلامی با سازمان به‌عنوان گروه مخالف غیرمسلح، مبتنی بر مدارا، نصیحت و هدایت فکری بود؛ اما با گذار سازمان به خشونت‌ورزی سازمان‌یافته و همکاری با رژیم بعث عراق، سیاست جمهوری اسلامی به اقدامات قهری مشروع تغییر یافت که بر پایهٔ احکام «محاربه» و «بغی» توجیه می‌شود. سوم، کنش جمهوری اسلامی در برابر این سازمان، نه‌تنها در چهارچوب اصول شرعی و عقلایی قابل دفاع است، بلکه به‌مثابه الگویی نظری‑عملی برای مواجهه با دیگر گروه‌های معارض نیز قابلیت بازتولید دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

-         احمدی روحانی، حسین (1384). سازمان مجاهدین خلق ایران (دوره 3 جلدی). تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
-         امام خمینی، سید روح‌الله (1379). تحریرالوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-         امام خمینی، سید روح‌الله (1385). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-         بسطامی، رضا (1381). نقش سازمان مجاهدین خلق (منافقین) در جنگ ایران و عراق. نگین، 1(3)، 96–106.
-         بهستانی، مجید و عباس زاده، مرتضی (1401). تحلیل تنش میان سیاست‌های هویتی اسلام حکومتی و اسلام سازمانی (از 1357 تا 1360). فصلنامه علمی پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 11(3)، 139-165.
-         جعفریان، رسول (1381). جریان و جنبش مذهبی ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه.
-         جمعی از پژوهشگران (1389). سازمان مجاهدین خلق: پیدایی تا فرجام (1384-1344). تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
-         حاتمی، محمدرضا. (1390). تروریسم از دیدگاه اسلام. تحقیقات سیاسی و بین المللی، 3(6)، 25-47. SID. https://sid.ir/paper/173053/fa
-         حسینی شیرازی، سید محمد (1409 ق). الفقه. بیروت: دارالعلم.
-         حق‌بین، مهدی (1389). منافقین خلق. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
-         حویزی، عبدعلی (1373). تفسیر نور الثقلین. قم: اسماعیلیان.
-         راستگو، علی‌اکبر (1384). مجاهدین خلق در آیینه تاریخ. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
-         رجوی، مسعود (1361). جمع‌بندی یک‌ساله مقاومت. بی‌جا: سازمان مجاهدین خلق.
-         رحیمی‌نژاد، اسمعیل و صفرخانی، محدثه  (1393). بررسی جرم بغی در فقه امامیه و حقوق ایران. حقوق اسلامی، 11(40)، 105-133. https://hoquq.iict.ac.ir/article_13665.html
-         روزنامه کیهان. (۱۳۵۷، ۶ اسفند).
-         سازمان مجاهدین خلق (1358). مجموعه اعلامیه‌ها و موضع‌گیری‌های سیاسی مجاهدین خلق از تیر تا بهمن 1358.
-         شهید ثانی، زین‌‌الدین بن علی (1414ق). مسالک الأفهام فی شرح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف اسلامی.
-         عمید زنجانی، عباسعلی (1373). فقه سیاسی (حقوق بین‌الملل اسلام). تهران: انتشارات امیرکبیر.
-         عوده، عبد القادر (1413ق). التشریع الجنائی الإسلامی. بیروت: مؤسسة الرسالة.
-         فرح‌زادی، علی‌اکبر و فتح‌اللهی، سید کامران (1392). مقایسه محاربه با مفاهیم مشابه. فقه مقارن، 1(2)،111-129. https://fiqhemoqaran.mazaheb.ac.ir/article_7308.html
-         فوزی تویسرکانی، یحیی. (1385). تحولات سیاسی اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران (1357–1380). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
-         فوزی، یحیی (1386). استراتژی و عملکرد‌ سازمان‌ مجاهدین‌ خلق‌ در برخورد با جمهوری‌ اسلامی‌. پژوهشنامه متین، 9(34-35)، 89- 112. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.24236462.1386.9.3435.5.9
-         کریمی، احمدرضا (1384). شرح و تاریخچه سازمان مجاهدین خلق ایران و مواضع آن‌ها. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
-         کوشکی، محمدصادق (1387). تبار ترور. تهران: مرکز اسناد اسلامی.
-         کوشکی، محمدصادق (1388). رویکرد مسلحانه به مبارزه علیه شاه. نشریه زمانه، 8(84–85)، 44–84.
-         لطفیان، سعید (1380). ارتش و انقلاب اسلامی. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
-         مرعشی، محمدحسن (1373). دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام. تهران: نشر میزان.
-         مقدس اردبیلی، احمد (1409ق). مجمع الفائدة والبرهان فی شرح إرشاد الأذهان . قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
-         مقدسی، مهدی و افتخاری، اصغر (1400). مراحل مواجهه با جریان نفاق در انقلاب اسلامی بر اساس مواضع سیاسی امام خمینی؛ (مطالعه موردی سازمان مجاهدین خلق از سال 1350 تا 1360). پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 11(38)، 21-51 https://doi.org/10.22084/rjir.2020.21404.3042.
-         منتظری، حسینعلی (۱۳۸۰). خاطرات آیت‌الله حسینعلی منتظری: به همراه پیوست‌ها. بازیابی‌شده از: https://amontazeri.com/book/khaterat/volume-1/624
-         مهرآبادی، مظفر (1384). بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در سال 1354. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
-         موسوی بجنوردی، سید محمد (1384). فقه تطبیقی بخش جزائی. تهران: نشر میعاد.
-         نجفی، محمدحسن (بی‌تا). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
-         نظری کهره، فاطمه (1392). امام خمینی و مهار فتنه بنی‌صدر و منافقین. تهران: انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
-         نظری، علی‌اشرف و نظرپور، رضا (1403). تحلیل تقابل آنتاگونیستی سازمان مجاهدین خلق و جمهوری اسلامی ایران. پژوهشنامه متین، 26(103)، 141-170. https://doi.org/10.22034/matin.2023.379702.2132
-         ورعی، سید جواد (1394). بررسی مفهومی «بغی»، «محاربه» و «نافرمانی مدنی». سیاست متعالیه، 3(9)، 131-151. https://sm.psas.ir/article_20047.html