بررسی إجزاء در علم اصول با نگاهی به نظریات امام خمینی(س) و سید حسن بجنوردی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فقه و حقوق و اندیشه امام خمینی (ره) ، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

2 دانشجوی دکتری فقه و حقوق و اندیشه امام خمینی(ره)، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده

اجزاء از مباحث پربار اصولى و داراى آثار و نتایج فراوان در فروعات فقهى است. سؤال اصلی ما این است که آیا به انجام رساندن مأموربه با تمامى شرایط که در آن اعتبارشده است، مقتضى اجزاء و ساقط شدن امر مولاست یا خیر؟ یافته‌های این پژوهش تحلیلی و بنیادین، حاکی از آن است که چنانچه در اوامر شرعى ظاهرى قائل به إجزاء نباشیم، عسر و حرج لازم مى‏آید و عسر و حرج شرعاً نفى گردیده است. در اوامر واقعی هم إجزاء به‌صورت قطعی محقق خواهد شد. در اوامر اضطراری نیز با وجود مانع و اضطرار، اوامر به‌صورت اضطراری مجزی از امر مولا خواهند بود. قضا نیز درجایی لازم است که فوت حاصل‌شده باشد. اگر پس از اضطرار نیز شک در تکلیف مجدد داشتیم، با اجرای اصل برائت حکم به إجزاء می‌کنیم. در خصوص اوامر ظاهری نیز علمای امامیه قائل به عدم إجزاء هستند. بجنوردی بیشتر از نگاه متکی بر عقل سود جسته‌اند و امام خمینی علاوه بر بهره‌مندی از عقل و نقل، غرض شارع را در حد سقوط تکالیف شرعی دارای اهمیت می‌دانند که این امر دال بر نگاه عرف محور ایشان در تبیین مبانی و اصول است. تقریب دیدگاه این دو اندیشمند، حاکی از آن است که هر مقدمه عقلی و نقلی که موجبات سقوط تکلیف را به‌عنوان هدف نهایی شارع فراهم آورد معتبر بوده و این نگاه لزوم توسعه دیدگاه‌های عقلانی اصولی را در حفظ مصالح تشریع استوار می‌سازد.

کلیدواژه‌ها


-         آخوند خراسانى، محمدکاظم بن حسین. (1413 ق) کفایة الاصول، قم: ‌دارالحکمه.

-         اصفهانی، محمدحسین. (1413 ق) الفصول الغرویه فی الاصول الفقهیه، قم: دار إحیاءالعلوم‌الاسلامیه.

-         سبحانی، جعفر. (1423 ق) تهذیب الأصول،‌ (تقریرات درس امام خمینی(ره))، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ اول، 3جلدی.

-         تقوی اشتهاردی، حسین. (1385) تنقیح الاصول، (تقریرات درس امام خمینی(ره))، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ اول.

-         صالحى مازندرانی، اسماعیل. (1382) شرح کفایة الأصول، قم: صالحان.

-         فاضل لنکرانى، محمد. (1381) اصول فقه شیعه، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).

-         فاضل لنکرانى، محمد.  (1377) سیرى کامل در اصول فقه، قم: ‌فیضیه.

-         قلی پور گیلانی، مسلم. (1393) شرح کفایه،‌ تهران: انتشارات عروج.

-         قلى زاده، احمد. (1379) واژهشناسی اصطلاحات اصول فقه، تهران: بنیاد پژوهش‌های علمی فرهنگی نورالاصفیاء.

-         محمدی، علی. (1379) شرحکفایة الأصول، قم: الامام الحسن‌بن‌علی(ع).

-         مظفر، محمدرضا. (1384) المنطق، قم: بیدار.

-         موسوی بجنوردی، میرزا حسن. (1370) منتهی الاصول، قم: کتابفروشی بصیرتی.

-         موسوى بجنوردى، سید محمد. (1379) علم اصول،‌ تهران: انتشارات عروج.

-         نجفی اصفهانى، محمدرضا. (1413 ق) وقایة الأذهان، قم: مؤسسه آل‌البیت لاحیاءالتراث.