پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

مفهوم منفعت عمومی در ادبیات متفکران مشروطه: مطالعه موردی روزنامه قانون

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی گروه علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.
چکیده
مفهوم «منفعت عمومی» یکی از مفاهیم نوین در ادبیات سیاسی دورۀ مشروطه است که مشروطه‌خواهان تلاش کردند آن را در چهارچوب گفتمانی خود تبیین و کاربردی کنند. این مفهوم نقش مهمی در توسعه مدرنیته، استقرار حکومت قانون و نقد استبداد فردی داشت و برخلاف مفاهیم ثابت و ذاتی، معنا و ارزش آن بسته به شرایط اجتماعی، سیاسی و مناسبات قدرت تغییر می‌کرد. هدف این مقاله بررسی چگونگی بازنمایی و کاربرد مفهوم منفعت عمومی در روزنامه قانون و اندیشه‌های میرزا ملکم‌خان، مؤسس این روزنامه، است. پرسش اصلی این نوشتار این است که ملکم‌خان چگونه این مفهوم را در چهارچوب اندیشۀ سیاسی خود مطرح کرده و به کار برده است. روش تحقیق کیفی و مبتنی بر تحلیل گفتمان انتقادی است و داده‌ها به‌صورت کتابخانه‌ای گردآوری شده‌اند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که اولاً تحقق اولویت منفعت عمومی بر منفعت فردی تنها در پرتو ایجاد ساختارهای سیاسی مبتنی بر قانون امکان‌پذیر است. ثانیاً ملکم‌خان در تبیین این مفهوم از منابع فکری اسلامی بهره برده و تلاش کرده است میان قانون مدنی و شریعت اسلامی همخوانی برقرار کند. نتیجه نهایی نشان می‌دهد که هدف اصلی او از انتشار روزنامه قانون، ترویج مفهوم منفعت عمومی در ذهنیت مشروطه‌خواهان و نخبگان ایرانی و همسو کردن سیستم حکمرانی با این مفهوم از طریق تفکیک قوا و ایجاد سازگاری میان شریعت و قانون بوده است. او همچنین پیشنهاد تأسیس «شورای کبری» را مطرح کرد تا منفعت عمومی بر اساس گفتگو و توافق میان اعضای «مجمع آدمیت» شکل گیرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


- آجودانی، ماشاءالله (1382). مشروطه ایرانی. تهران: اختران.
- آدمیت فریدون (1340). فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت. تهران: تابان.
- آدمیت فریدون (1351). اندیشه ترقی و حکومت قانون؛ عصر سپهسالار. تهران: بی‌نا.
- آدمیت، فریدون و ناطق، هما (1356). آثار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در آثار منتشر نشده دوره قاجار. تهران: آگاه.
- اصیل حجت الله (گردآورنده، مقدمه نویس) (1388). رساله­های میرزا ملکم خان ناظم الدوله. تهران: نشر نی.
- امانت، عباس (1383). قبله عالم. ترجمه حسن کامشاد، تهران: کارنامه.
- انصاری، منصور (1402). نسبت اخلاق و سیاست در گفتمان‌های اندیشه‌ای معاصر ایران. پژوهشنامه متین، 25(98)، 1- 25. https://doi.org/10.22034/matin.2023.378011.2125
- براون، ادوارد (1376). انقلاب مشروطیت ایران. ترجمه مهری قزوینی، تهران: انتشارات کویر.
- پیرس، دیوید (1387). فلسفه، زندگینامه ویتگنشتاین. ترجمه نصرالله زنگویی، تهران: نشر سروش.
- توکلی ترقی، محمد (1369). اثر آگاهی از انقلاب فرانسه در شکل گیری انگاره مشروطیت در ایران. ایران نامه.
- حقدار علی­رضا (1396). نامه­های میرزا ملکم خان ناظم الدوله. آنکارا، چاپ دوم.
- رائین، اسماعیل (1350). میرزا ملکم خان. بنگاه مطبوعاتی صفی‌علیشاه.
-رضائی پناه، امیر و حاجی یوسفی، امیرمحمد (1399). مبانی عملگرایانه اندیشه موعودگرایی در گفتمان سیاست خارجی امام خمینی(س). پژوهشنامه متین، 22(87)، 45-73. https://doi.org/10.22034/matin.2020.126891 
- روزنامه قانون (1307 ق). میرزا ملکم خان ناظم الدوله (صاحب امتیاز و مدیر مسئول). لندن: دفتر کمپانی انطباعات شرقی.
- زیباکلام، صادق (1377). سنت و مدرنیته: ریشه­یابی علل ناکامی اصلاحات و نوسازی سیاسی در ایران دوره قاجار. تهران: روزنه.
- ژوبر، پیر آمده امیلین پروب (1347). مسافرت در ارمنستان و ایران. ترجمه علیقلی مقدم، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
- محیط طباطبایی، محمد (به کوشش) (1327). مجموعه آثار میرزا ملکم خان. تهران: انتشارات علمی.
- ناطق، هما (گردآوری، مقدمه)(1355). روزنامه قانون. تهران: چاپخانه سپهر.
- نورائی، فرشته (1352). تحقیق در افکار میرزا ملکم خان ناظم الدوله. تهران: انتشارات فرانکلین، چاپ اول.
- همایون کاتوزیان محمدعلی (1374). اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی. ترجمه محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز، چاپ پنجم.
- همایون کاتوزیان محمدعلی (1391). تضاد دولت و ملت. ترجمه علیرضا طیب، تهران: نشر نی، چاپ نهم.