چکیده

«شرک خفی»، به مثابه دقیق‌ترین و پنهان‌ترین حجاب بر سر راه تحقق توحید خالص، یکی از محوری‌ترین مفاهیم در عرفان عملی و منظومه اخلاقی امام خمینی به شمار می‌رود. این پژوهش با هدف فراتر رفتن از احصایِ صرفِ مصادیق و با روش توصیفی-تحلیلی در آثار کلیدی ایشان، به دنبال ارائه گونه‌شناسی منسجم و ساختارمند از این پدیده است. یافته‌ها نشان می‌دهد مصادیق شرک خفی در چهار ساحت درهم‌تنیده قابل ترسیم‌اند: ۱) ساحت نظری (ریشه در پندار استقلال وجودی ممکنات و اتکا به اسباب)؛ ۲) ساحت روان‌شناختی (بروز انانیت و حب نفس)؛ ۳) ساحت عبادی (ظهور ریا، سُمعه و عُجب)؛ و ۴) ساحت اجتماعی (نمود تملق و ترس از غیر خدا). نتیجه آنکه شرک خفی، آفتی نظام‌مند است که از ضعف در «توحید افعالی» نشأت گرفته و به فساد در قلب و عمل می‌انجامد. در اندیشه امام خمینی، علاج شرک خفی فرآیندی تدریجی و سلوکی است که با تحقق توحید افعالی و اصلاح خطاهای معرفتی آغاز می‌شود و با مراقبت‌های عملی همچون اخلاص نیت، مجاهده با نفس، ترک ریا و وارستگی قلبی تداوم می‌یابد. نتیجه این فرآیند، تحقق اخلاص وجودی و پالایش انگیزه‌های عبادی از هرگونه اعتماد و تعلق به غیر خداست.