استادیار گروه عرفان اسلامی پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران
10.22034/matin.2025.516347.2357
چکیده
موضوع مقاله حاضر تحلیل اندیشه اخلاقی امام خمینی از منظر عینیگرایی و واقعگرایی اخلاقی است. با تحلیل اندیشه اخلاقی امام خمینی که بر اساس آن از سویی مفاهیم و احکام اخلاقی بهعنوان احکام و لوازم فطرت ثابت و یکسان نوع بشری با ویژگیهای عمومیت، اختلافناپذیری و تغییرناپذیری هیچگونه وابستگی به شرایط زمانی و مکانی، حالات فردی و اوضاع اجتماعی و فرهنگی ندارند و از سویی دیگر بر حسن و قبح ذاتی افعال تأکید میشود، بحث شد که این دیدگاه در ذیل عینیگرایی اخلاقی قرار میگیرد. همچنین میتوان این دیدگاه را واقعگرایانه نیز دانست که هم در پیوند با واقعیتهای سرشت انسانی و گرایشهای عام فطری و هم ویژگیهای ذاتی افعال تبیین میشود. البته این نوع واقع-گرایی از نوع واقعگرایی ناطبیعتگرایانه است که بر اساس آن مفاهیم اخلاقی از سنخ اوصاف طبیعی یا مفاهیم ماهوی نیستند، بلکه از سنخ مفاهیم فلسفیاند که عقل آنها را از ذات افعال بهعنوان امور واقعی و رابطه علّی آنها با کمال و نقصان آدمی انتزاع میکند. در ضمن نشان دادهایم که در اخلاق فطری گرچه ارزشهای اخلاقی امور واقعیاند، بهسبب آنکه آنها از ساختار و جهتگیری گرایشهای فطری مستقل نیستند موافق با معنایی از ذهنی بودناند.