پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

احیای علم دینی در اندیشۀ امام خمینی (ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدهادی محمودی 1
سیدمحمود یوسف ثانی 2
شهرام پازوکی 3
غلامرضا حسین‌پور 4
1 دانشجوی دکتری عرفان و اندیشۀ امام خمینی، پژوهشکده امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی، تهران، ایران .
2 دانشیار، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران.
3 استاد گروه فلسفه، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران.
4 استادیار گروه عرفان و اندیشۀ امام خمینی، پژوهشکده امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/matin.2022.284406.1877
چکیده
در تاریخ اندیشۀ اسلامی، مباحث فراوانی پیرامون علم حقیقی و حقیقت علم، به‌ویژه در طریق تصوف مطرح شده است که مشهورترین نمونۀ آن را می‌توان کتاب احیاء علوم دین اثر ابو حامد محمد غزالی دانست. بااین‌حال، الگوی حاکم بر کتاب احیاء پیش از آن کتاب و پس از آن، الگوی مباحث بسیاری در باب علم بوده است. در این مقاله با بیان ارجاعات و مشابهت‌های آثار امام به کتاب احیاء و الگوی آن، نشان داده‌ایم که او به این الگو توجهی ویژه داشته است و در نقد وضع علم و عالمان روزگار خویش از آن بهره برده‌ است‏‏، درعین‌حال به قرائتی خاص خویش از این الگو رسیده است. امام با دو مفهوم «علم رسمی» و «حجاب» مسئلۀ احیای علم را، هم راجع به علوم سنتی و هم راجع به علوم جدید طرح می‌کند. همچنین از عمدۀ آموزه‌های مأثور از سنت احیای علم، مثل «ظاهر و باطن» و «قلب» استفاده می‌کند؛ اما برخی شخصیت‌های مطرح این سنت مثل شیخ کلینی و ملاصدرا را می‌پذیرد و برخی مثل غزالی را با همان معیارهای مطرح در این سنت نقد و رد می‌کند. همچنین امام خمینی نوآوری‌ها و نظریاتی خاص خویش در این زمینه دارد که تأویل اصطلاح جدید «علوم انسانی» در چارچوب سنت احیای علم و بازآرایی آموزۀ سنتی ولایت در چارچوب نظریۀ «ولایت‌فقیه» دو نمونه از برجسته‌ترین آن‌هاست.
کلیدواژه‌ها
امام خمینی
احیای علوم دین
علوم انسانی
علم رسمی
غزالی
ولایت‌فقیه
- ابن ابی جمهور، محمد بن علی (1403ق). عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. قم:سیدالشهداء.
- اردبیلی، سید عبدالغنی(1381). تقریرات فلسفه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- امام خمینی، سید  روح‌الله  (1383). جهاد اکبر یا مبارزه با نفس. تهران:مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- امام خمینی، سید روح‌الله  (1375). التعلیقه على الفوائد الرضویة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- امام خمینی، سید روح‌الله  (1384). تفسیر سوره حمد. تهران:مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- امام خمینی، سید روح‌الله  (1392). تعلیقات على شرح «فصوص الحکم» و «مصباح الأنس». تهران:مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- امام خمینی،سید روح‌الله  (1393). شرح دعاء السحر. تهران:مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- امام خمینی، سیدروح‌الله  (1382). شرح چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ بیست و هفتم.
- امام خمینی، سید روح‌الله  (1380). آداب الصلوة. تهران:مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ دهم.
- امام ‌خمینی، سید روح‌الله (1385). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌ خمینی، 22 جلدی.
- امام خمینی، سید روح‌الله (1379). ولایت فقیه (حکومت اسلامی). تهران:مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- امام خمینی، سید روح‌الله (1386). مصباح الهدایة الی الخلافة و الولایة. تهران:مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
 - امام خمینی، سید روح‌الله (1388). شرح حدیث جنود عقل و جهل. تهران: تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- انصارى، عبدالله (1417ق).‏ منازل السائرین. تصحیح علی شیروانی، تهران: انتشارات دارالعلم.
- پازوکی، شهرام (1388). احیاء علوم دین و ضرورت احیاء آن در روزگار ما. جاویدان خرد، 6(12)، 37-50.dor: 20.1001.1.22518932.1388.06.12.2.9
- سلطان‌علیشاه، سلطان‌محمد بن حیدر (1380). ولایت‌نامه. تهران: نشر حقیقت.
- ملاصدرا، صدرالدین محمد (بی‌تا). ایقاظ النائمین. تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
- عطار نیشابوری، فریدالدین (1905). تذکرة الأولیاء. به تصحیح رینولد نیکلسون، مطبعه لیدن.
- غزالی، ابوحامد محمد (بی‌تا). احیاء علوم الدین. بیروت: دارالکتاب العربی.
- فیض کاشانی، محسن (1417 ق). المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء. قم:مؤسسه انتشارات جامعه مدرسین.
- منصورنژاد، محمد (1386). بررسی تطبیقی عقل و عقلا از دیدگاه امام خمینی و غزالی. پژوهشنامه متین، 9 (35-34)، 113-137.
dor: 20.1001.1.24236462.1386.9.3435.6.0
-  منصورنژاد، محمد (1387). بررسی تطبیقی نفس انسان از دیدگاه امام خمینی و غزالی. پژوهشنامه متین،10(39) ، 78-92.
dor:  20.1001.1.24236462.1387.10.39.5.4
- کلینی، محمدبن یعقوب (1407ق). الکافی. تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران: دارالکتب الاسلامیه.