پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

بازکاوی انتقادی شرط «تکلیف» در «مأمور» به معروف و «منهی» از منکر با تکیه‌بر دیدگاه امام خمینی (ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حسین سلطانی فرد 1
جواد سلطانی فرد 2
احمد محمدی 3
1 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران. (نویسنده مسئول)
2 استادیار گروه فقه و حقوق خصوصی، دانشگاه شهید مطهری (ره)، تهران، ایران
3 دانش آموخته دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی و اندیشه امام خمینی، پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/matin.2022.288325.1886
چکیده
یکی از شروطی که در باب امربه‌معروف و نهی ‌از منکر نسبت به شخص «مأمور» و «منهی» مطرح‌شده، شرط «تکلیف» است؛ بدین معنی که آیا کسی که به او امر می‌شود یا مورد نهی قرار می‌گیرد، باید به سن بلوغ شرعی رسیده باشد یا خیر؟
پنج نظریه در این خصوص وجود دارد که در این میان، امام خمینی با ارائه تفصیلی نو در مسئله معتقد است هرچند غیر مکلف در امور مهم - که شارع هرگز راضی به انجام یا ترک آن از سوی احدی نیست - امرونهی می‌شود؛ اما این امرونهی از باب امربه‌معروف و نهی ‌از منکر نیست، بلکه به دلیل اهتمام ویژه شارع نسبت به ترک یا انجام موارد یادشده است.
این مقاله پس از جمع‌آوری دیدگاه‌های موجود و راستی‌آزمایی ادلّه آن‌ها با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی به این یافته‌ها دست می‌یابد که اولاً «تکلیف» در مأمور و منهی شرط است. ثانیاً ادلّه‌ای که مبنی بر الزام غیر بالغ به انجام یا ترک کاری واردشده، در برخی از موارد صرفاً جنبه تأدیبی و تربیتی (نه الزام فقهی) داشته و در برخی دیگر از موارد، مربوط به ضایع ساختن حق‌الناس است که در این موارد، کودک منع می‌شود.
کلیدواژه‌ها
تکلیف
مأمور
منهی
امربه‌معروف
نهی ‌از منکر
امام خمینی
  • آخوند خراسانى، محمدکاظم بن حسین (1409 ق). کفایة الأصول. قم: آل البیت.
  • ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414‍ق). لسان العرب. بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
  • امام خمینی، سید روح‌الله (1391). رساله توضیح المسائل. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
  • امام خمینى، سید روح‌الله (1421 ق). تحریر الوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
  • امام علی (1414 ق). نهج‌البلاغه. گردآوری شریف رضى، (للصبحی صالح) محمد بن حسین، قم: هجرت.
  • انصاری، قدرت‌اللّه (1391). موسوعة أحکام الأطفال و أدلتها. قم: مرکز فقهى ائمه اطهار (علیهم‌السلام).
  • انصارى، مرتضى (1419 ق). فرائد الأصول. قم: مجمع الفکرالاسلامی.
  • ایروانى نجفی، میرزاعلی (1384). حاشیة المکاسب. تهران: کیا.
  • تبریزی، جواد (1391). صراط النجاة. قم: دارالصدیقة الشهیدة (س).
  • جوهرى، اسماعیل بن حماد (1410 ق). الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دارالعلم للملایین.
  • حر عاملى، محمد بن حسن (1423 ق). الفوائد الطوسیة. قم: مکتبة المحلاتی.
  • خوانسارى، سید احمد (1405 ق). جامع المدارک فی شرح مختصر النافع. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  • راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1412 ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دارالقلم.
  • راوندى، قطب‌الدین (1405 ق). فقه القرآن. قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى.
  • زین‌الدین، محمدامین (1413 ق). کلمة التقوى. قم: اسماعیلیان.
  • سلیمان کلوانق، امین و دیگران (1397). واکاوی شرطیت احتمال تأثیر در وجوب امربه‌معروف و نهی از منکر. قرآن، فقه و حقوق اسلامی، 9(9)، 151-173. https://www.sijl.ir/article_134928_eda86241e533ca15b686d083840d04cf.pdf
  • شب‌زنده‌دار، محمدمهدی (1396). آرشیو درس خارج فقه. قم.
  • شهید ثانى، زین‌الدین بن على (1413 ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسةالمعارف الإسلامیة.
  • شیخ صدوق، محمد بن على (1362). الخصال. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  • شیخ صدوق، محمد بن على (1413 ق). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن (1407 ق). تهذیب الأحکام. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
  • طباطبایی، سید محمدحسین (1417 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  • طباطبایى حکیم، سید محسن (1416 ق). مستمسک العروة الوثقى. قم: مؤسسة دارالتفسیر.
  • عراقی، جلال و خیام پور، یدالله (1391). نگاهی مقایسه‌ای به مراتب امربه‌معروف و نهی از منکر. فقه، 19(74)، 201-219. https://jf.isca.ac.ir/article_2991.html
  • علامه حلى، حسن بن یوسف (1413 ق). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  • فاضل لنکرانی، محمد (1422 ق). الطهارة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
  • فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (1425 ق). کنز العرفان فی فقه القرآن. قم: انتشارات مرتضوى.
  • فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (1404 ق). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع. قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى.
  • فخرالمحققین، محمد بن حسن (1387 ق). إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  • فیروزآبادی، محمد بن یعقوب (1415 ق). القاموس المحیط. بیروت: دارالکتب العلمیة.
  • قرشى، سید على‌اکبر (1412 ق). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
  • قمى، على بن ابراهیم ‏(1404 ق). تفسیر القمی‏. قم: دارالکتاب.
  • کلینى، محمد بن یعقوب (1407 ق). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
  • لیثی واسطی، علی بن محمد (1376). عیون الحکم و المواعظ. قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.
  • محسنی دهکلانی، محمد؛ ایزدی فرد، علی‌اکبر و منتظری، صالح (1396). عدم اشتراط ایمنی از ضرر در امربه‌معروف و نهی از منکر. فقه و اصول، 49(1)،87-109. 22067/jfu.v0i0.37732doi:
  • محقق حلى، نجم‌الدین (1407 ق). المعتبر فی شرح المختصر. قم: مؤسسه سیدالشهداء (ع).
  • مظفر، محمدرضا (1375). أصول الفقه. قم: اسماعیلیان.
  • مکارم شیرازى، ناصر (1374).‏ تفسیر نمونه‏. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
  • منتظری، صالح و ابراهیمی، سعید (1395). نفی شرط احتمال تأثیر در امربه‌معروف و نهی از منکر. پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، 12(45)، 137-160. dor:1001.1.26455013.1395.12.45.7.1
  • نجفى، محمدحسن (1404 ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  • نراقى، احمد بن محمد (1415 ق). مستند الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت (علیهم‌السلام).
  • همدانی، مصطفی (1396). تبیین مفاهیم فقهی «ممیز» و «مراهق» در موازنه اقوال فقیهان با آیات و روایات. مطالعات فقه تربیتی، 4 (7)، 149-174. dor: 1001.1.24764353.1396.4.7.6.4
  • یزدی، محمدکاظم (1427 ق). العروة الوثقی. قم: منشورات میثم التمار.
پژوهشنامه متین
دوره 26، شماره 103
تابستان 1403
صفحه 113-139