پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

معامله با انگیزه نامشروع و آثار فقهی آن، با رویکردی بر آرای امام خمینی(ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، دانشکده علوم انسانی، گروه حقوق، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران .
2 دانش‌آموخته دکتری، دانشکده الهیات، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.
چکیده
در فقه، اصل بر صحت و لزوم معاملات است و طرفین بر اساس اصل حاکمیت اراده می‌توانند شرایط و ماهیت معامله را تعیین کنند. پرسش اصلی این است که اگر متعاملین با انگیزه‌ای نامشروع - ولی بدون قصد صریح حرام یا توافق قبلی بر آن - اقدام به معامله نمایند، آیا باز هم می‌توان به صحت و لزوم آن حکم داد و به اصل حاکمیت اراده تمسک کرد؟ همچنین، افزون بر حکم وضعی، آیا شارع مقدس با انعقاد چنین معاملاتی موافقت کرده و ازنظر تکلیفی آن را مجاز می‌داند؟
این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با محوریت آرای امام خمینی، به بررسی این مسئله می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که امام خمینی در عقود لفظی، معامله با انگیزه نامشروع را حرام و باطل می‌داند، اما در معاملات معاطاتی (بدون لفظ) قائل به صحت است. در مقابل، دیدگاه مشهور فقها، صحت همراه با کراهت اینگونه معاملات است. با توجه به نقش روزمره معاملات در جوامع، پاسخ به این پرسش از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


-        ابن منظور، محمد بن مکرم (1414 ق). لسان العرب. بیروت: دارالفکر.
-        احمدی، سید ناصر، دنکوب، ابوالفضل و غلامعلی زاده، محمد (1398). تأثیر جهت نامشروع در اسناد تجاری در حقوق موضوعه ایران. ماهنامه جامعه شناسی سیاسی ایران،2(4)،866- 876. .  https://doi.org/10.30510/psi.2022.326793.3035
-        امام خمینی، سید روح­الله (1415 ق).المکاسب المحرمه. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
-        امام خمینی، سید روح­الله (1379). تحریر الوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
-        انصاری، مرتضی (1415 ق). المکاسب. قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.
-        بحرانی، یوسف (1405 ق). الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
-        تبریزی، جواد (1416 ق). ارشاد ‌الطالب فی شرح‌المکاسب. قم: مؤسسه اسماعیلیان‌.
-        توحیدى، محمدعلی (بی­تا). مصباح الفقاهه. تقریرات ابحاث ابوالقاسم خویی، بی­جا، بی­نا.
-        حسینی حائری، کاظم (1423 ق). فقه العقود. قم: مجمع اندیشه اسلامى.
-        حسینی عاملی، سید جواد بن محمد (1419 ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
-        خوانساری، احمد (1405 ق). جامع المدارک فی شرح المختصر النافع . قم: مؤسسه اسماعیلیان‌.
-        خویی، ابوالقاسم (1410 ق). منهاج الصالحین‌. قم: مدینه العلم.
-        دانش پژوه، مصطفی(1402). امکان‌سنجی استناد به جهت نامشروع برای ابطال عمل متقلبانه در حقوق ایران. مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق،17(48)، 105، 134. https://doi.org/10.22034/fvh.2022.14154.1635    
-        سبحانی، جعفر (1424 ق). ال‍م‍واه‍ب‌ ف‍ی‌ ت‍ح‍ری‍ر اح‍ک‍ام‌ ال‍م‍ک‍اس‍ب‌. قم: مؤسسه امام صادق علیه‌السلام.
 
-         سبزواری، عبدالأعلی (1413 ق). م‍ه‍ذب‌الاح‍ک‍ام‌ ف‍ی‌ ب‍ی‍ان‌ال‍ح‍لال‌ و ال‍ح‍رام . قم: مؤسسه المنار.
-        سلیمان کلوانق، امین، راغبی، محمدعلی و مرتاضی، احمد (1398). پژوهشی در ملاک تأثیر جهت نامشروع: تصریح یا احراز؟! (واکاوی مبانی فقهی ماده 217 قانون مدنی). آموزه‌های فقه مدنی،11(20)،237-264.
 https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.2251936.1398.11.20.10.8
-        شکری، محمد (1400). آثار حقوقی جهت قرارداد؛ مبانی و رویکرد اخلاقی اسلامی. فصلنامه علمی - پژوهشی مطالعات اخلاق کاربردی، 17(42)، 67-96. https://doi.org/10.22081/jare.2022.61950.1672
-        شهید اول، محمد بن مکی (1410 ق). اللمعةالدمشقیه. بیروت: دار التراث- الدار الإسلامیه.
-        شهید ثانی، زین­الدین بن علی (1410 ق). ال‍روض‍ة ال‍ب‍ه‍ی‍ة‌ ف‍ی‌ ش‍رح‌ ال‍ل‍م‍ع‍ة‌ ال‍دم‍ش‍ق‍ی‍ه‌. تحقیق سید محمد کلانتر، قم: کتاب‌فروشی داورى‌.
-        شهید ثانی، زین­الدین بن علی (1413 ق). مسالک الافهام فی شرح شرایع الاسلام. قم: مؤسسه معارف اسلامی.
-        شهید ثانی، زین­الدین بن علی (1414 ق). حاشیة الإرشاد‌. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.
-        شیخ طوسی، محمد بن حسن (1375 ق).  الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد فیما یجب علی العباد. تهران: کتابخانه جامع چهل‌ستون‌.
-        شیخ طوسی، محمد بن حسن (1387 ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبه المرتضویه.
-        شیخ طوسی، محمد بن حسن (1400 ق). النهایة. بیروت: دارالکتاب العربی.
-        صفایی، حسین (1400). دوره مقدماتی حقوق مدنی قواعد عمومی قراردادها. تهران: میزان.
-        طباطبایى کربلایی، على بن محمدعلی (1418 ق). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدّلائل. قم: مؤسسه آل البیت.
-        طباطبایی یزدی، محمدکاظم (1421 ق). حاشیة المکاسب. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
-        عبدالرحمان، محمود (بی­تا). معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیه. بی­جا: بی­نا.
-        علامه حلی، حسن بن یوسف (1388 ق). تذکرة الفقها. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‌.
-        علامه حلی، حسن بن یوسف (الف 1413 ق). قواع‍د الاح‍ک‍ام‌ ف‍ی‌ م‍س‍ائ‍ل‌ ال‍ح‍لال‌ و ال‍ح‍رام‌. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
-        علامه حلی، حسن بن یوسف (ب 1413 ق). مختلف الشیعة فی احکام الشریعة. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
-        فاضل لنکرانی، محمد (1416 ق). القواعد الفقهیه. قم: چاپخانه مهر‌.
-        فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (1404 ق). التنقیح الرائع فی شرح مختصر النافع. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى.
-        فراهیدی، خلیل (1410 ق). کتاب­العین. قم: هجرت.
-       قبولی درافشان، سید محمدهادی، فخلعی، محمدتقی و حائری، محمدحسن (1395). ضمانت اجرای قرارداد با جهت نامشروع در حمایت از نظم عمومی سنتی و اقتصادی. دانشنامه حقوق اقتصادی، 23(9)، 1-29. https://doi.org/10.22067/le.v23i10.33593
-        کلینی، محمد (1407 ق). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
-        لاری، عبدالحسین (1418 ق). التعلیقه على المکاسب‌. قم: مؤسسه معارف اسلامی.
-        محقق کرکی، علی بن حسین (1414 ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام.
-        مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (1403 ق). مجمع الفائدة و البرهان. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
-        مامقانی، محمدحسن بن عبدالله (1316 ق). غایة الآمال. قم: مجمع الذخائر الإسلامیه.
-        محقق حلی، جعفر بن حسن (1408 ق). ش‍رای‍ع‌ الاس‍لام‌ ف‍ی‌ م‍س‍ائ‍ل‌ ال‍ح‍لال‌ و ال‍ح‍رام‌ . قم: مؤسسه اسماعیلیان.
-        موسوی بجنوردی، سید محمد (1401 ق). قواعد فقهیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى‌.
-        منتظری، حسین­علی (1415 ق). دراسات فی المکاسب المحرمه‌. قم: تفکر.
-        نائینی، میرزا محمدحسین (1373 ق). منیة الطالب. تهران: المکتبة المحمدیه.
-        نائینی، میرزا محمدحسین (1413 ق). المکاسب و البیع. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
-        نجفی، محمدحسن (1404 ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‌.
-        نجفی ایروانی، علی (1406 ق). حاشیة المکاسب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى‌.