پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

واکاوی قاعدۀ لاحرج در فقه با رویکردی بر نظر امام خمینی (ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری فقه و مبانی حقوق و اندیشه امام خمینی، پژوهشکده امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی، تهران، ایران. (نویسنده مسئول)
چکیده
: قاعده لاحرج یکی از قواعد پرکاربرد فقه است که بر اساس آن حکم حرجی در دین اسلام جعل نشده است. توجه به مبانی فقهی که این قاعده بر آن‌ها استوار است اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا اختلاف‌نظر در مبانی فقهی آن در محاکم قضایی گاهی منجر به صدور آرای متفاوت در موارد مشابه می‌شود. ازآنجاکه یکی از کاربردهای این قاعده جریان آن در مسائل خانواده است توجه به این مبانی ضروری است؛ زیرا افزون بر این‌که ابهام را در موارد قانونی برمی‌دارد، مانع برخورد سلیقه­ای اشخاص در تطبیق این قاعده بر موارد مشابه می‌شود؛ بنابراین با توجه به آرای امام خمینی تا چه اندازه می‌توان از ظرفیت این قاعده در دعاوی مختلف به‌ویژه دعاوی خانوادگی استفاده کرد؟ در این تحقیق با روش توصیفی- تحلیلی، مفاد و مدرک قاعده لاحرج و مبانی فقهی مؤثر در تطبیق این قاعده بر مسائل فقهی خانواده بررسی شده است و ضمن پرداختن به یک رأی قضایی بیان‌شده که عرف، معیار و ملاک اصلی برای تشخیص حرج در افراد مختلف، با ملاحظه ویژگی‌های فردی و اجتماعی مکلف و نیز درنظرگرفتن عامل زمان و مکان است. منظور از حرج در این قاعده حرج فعلی شخصی، اعم از جسمی و روحی است که شامل تمامی احکام تکلیفی (اعم از واجبات و محرمات) شده و احکام عدمی را نیز دربرمی­‌گیرد. این قاعده در مورد حرج‌های گذشته جاری نیست و تنها حرج‌های فعلی و استقبالی را برمی‌دارد و در مورد حقوق دیگران نیز جاری است.
کلیدواژه‌ها

  • آشتیانی، محمدحسن (1425 ق). الرسائل التسع. قم: انتشارات ظهیر، کنگره علامه آشتیانی، چاپ اول.
  • ابن فارس، احمد (1404 ق). معجم مقائیس اللغه. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، جلد اول.
  • ابن منظور، محمدبن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار الفکر.
  • ابن نجیم، زین‌الدین بن ابراهیم (1419 ق). الأشباه و النظائر. بیروت: دارالکتب العلمیه.
  • امام خمینی، سید روح‌الله (1376). کتاب الطهارة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، چاپ و نشر عروج، چاپ اول. جلد دوم.
  • امام خمینی، سید روح‌الله (1379). تحریر الوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول.
  • امام خمینی، سید روح‌الله (1385). صحیفه امام (دوره 22 جلدی). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، چاپ و نشر عروج، چاپ اول.
  • امام خمینی، سید روح‌الله (1392). استفتائات. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
  • امامی، سید حسن (1366 ق). حقوق مدنی. جلد پنجم، تهران: اسلامیه.
  • انصاری، مرتضی (1428 ق). فرائد الاصول. تحقیق هیئت تحقیق صراط الشیخ الاعظم، قم: مجمع الفکر الاسلامی، چاپ نهم.
  • تبریزی، جواد (1385). صراط النجاة. قم: دار الصدیقة الشهیدة سلام‌الله علیها، جلد اول.
  • حر عاملی، محمد بن حسن (1409 ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل البیت علیه‌السلام، چاپ اول.
  • حسینی مراغی، سید میر عبدالفتاح (1417 ق). العناوین الفقهیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  • حکیم، محمدتقی (1429 ق). القواعد العامه فی الفقه المقارن. تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیه، چاپ اول.
  • خرازی، سید محسن (1379). کنترل جمعیت و عقیم‌سازی. مجله فقه اهل‌بیت علیهم‌السلام، 6(22)، 31-58. http://noo.rs/ArjYb
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412 ق). مفردات الفاظ قرآن. لبنان، سوریه: دارالعلم الدارالشامیه.
  • سبحانی، جعفر (1383). رساله اصولیه. قم: مؤسسه امام صادق (ع)، چاپ اول.
  • سجادی امین، سید مهدی (1392). بررسی تعارض فقه و حقوق در تطبیق قاعده عسر و حرج بر مسائل فقهی خانواده. رساله علمی سطح 4.
  • شاهرودی، سید محمود (1418 ق). بحوث فی علم الاصول. تقریرات بحوث سید محمدباقر صدر، قم: مؤسسه دایرة‌المعارف الاسلامی، چاپ سوم.
  • شبیری زنجانی، سید موسی (1419 ق). کتاب نکاح. قم: مؤسسه پژوهشی رای پرداز، چاپ اول.
  • شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (1410 ق). الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه. قم: کتاب‌فروشی داوری.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن (1407 ق). الخلاف. با تصحیح شیخ علی خراسانی و دیگران، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان عکبری (1413 ق). المقنعه. قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید (ره)، چاپ اول.
  • صفایی، سید حسین و خیریه، زینب (1392). نفقه زوجه غایب مفقودالاثر در فقه و حقوق با رویکردی بر نظر امام خمینی (س). پژوهشنامه متین، 15(59)، 111-126. dor: 1001.1.24236462.1392.15.59.4.8
  • طباطبایی، سید محمدحسین (1417 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم.
  • طباطبایی، سید محمد مجاهد (1296 ق). مفاتیح الاصول. قم: چاپ سنگی.
  • طباطبایی حائری، سید علی (1418 ق). ریاض المسائل فی تحقیق أحکام بالدلایل (ط- الحدیثه). با تصحیح محمد بهره­مند و دیگران، قم: مؤسسه آل البیت.
  • طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1419 ق). العروة الوثقی (المحشی). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول.
  • فاضل لنکرانی، محمد (1420 ق). معتمد الاصول. تقریرات ابحاث امام خمینی، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، چاپ و نشر عروج، چاپ اول.
  • فاضل لنکرانی، محمد (1425 ق). جامع المسائل. قم: انتشارات امیر قلم، چاپ اول.
  • فراهیدی، خلیل بن احمد (1410 ق). کتاب العین. قم: منشورات الهجره، چاپ دوم.
  • فیض، علیرضا (1387). مبادی فقه و اصول. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دهم.
  • قزوینی، محمد بن یزید (1418 ق). سنن ابن ماجه. با تحقیق معروف بشار عواد، لبنان: دارالجیل.
  • کاتوزیان، ناصر (1388). حقوق مدنی خانواده. تهران: به نشر.
  • کلینی، محمد بن یعقوب (1407 ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  • مجلسی، محمدباقر (1403 ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار علیهم‌السلام. بیروت: مؤسسة الوفا، چاپ دوم.
  • محسنی، محمد آصف (1382). الفقه و المسائل الطّیبه. قم: بوستان کتاب.
  • محقق حلی، جعفر بن حسن (1408 ق). شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. با تصحیح عبدالحسین محمدعلی بقال، قم: مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم.
  • محقق داماد، سید مصطفی (1383). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، چاپ دوازدهم.
  • مظفر، محمدرضا (1415 ق). اصول الفقه. قم: مکتب العلوم الاسلامی، چاپ دوم.
  • مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (1403 ق). مجمع الفایدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، جلد اول.
  • مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. قم: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام. چاپ اول.
  • مکارم شیرازی، ناصر (1411 ق). القواعد الفقهیه. قم: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، چاپ سوم.
  • مکارم شیرازی، ناصر (1422 ق). بحوث فقهیه هامه. قم: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه‌السلام.
  • مکارم شیرازی، ناصر (1427 ق). استفتائات جدید. قم: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام.
  • مهرپور، حسین (1380). مجموعه نظریات شورای نگهبان درباره مصوبات مجلس شورای اسلامی دوره ششم. تهران: مرکز تحقیقات شورای نگهبان، چاپ اول.
  • موسوی بجنوردی، سید حسن (1388). القواعد الفقهیه. قم: انتشارات دلیل ما، چاپ چهارم.
  • موسوی بجنوردی، سید محمد (1385). قواعد فقه. تهران: مؤسسه عروج، چاپ سوم.
  • موسوی بجنوردی، سید محمد (1386). اندیشه­های حقوقی (1). تهران: انتشارات مجد، چاپ اول.
  • نجفی، محمد بن حسن (1404 ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. بیروت: دار الاحیاء التراث، چاپ هفتم.
  • نجفی خوانساری، موسی (1373). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب. تقریرات ابحاث محمدحسین نائینی، تهران: المکتبة المحمدیه، چاپ اول.
  • نراقی، احمد بن محمدمهدی (1417 ق). عوائد الایام فی بیان قواعد الاحکام. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چاپ اول.
  • یزدی نیا، علی؛ لامع، زهرا (1392). کاربرد قاعده نفی عسر و حرج در موضوع مهر با رویکردی بر نظر امام خمینی (س). تهران: پژوهشنامه متین، 15 (58)، 137- 163. dor:1001.1.24236462.1392.15.58.7.9

 

 

- Ansari, M. (2007). Faraid al-Osul. Verified by the Commission for the Investigation of the Path of the Great Sheikh, Qom: Islamic Thought Academy. [In Arabic]

- Ashtiani, M. H. (2004). The nine messages(Rasa'il al-Tasa'). Qom: Zaheer Publications, Allameh Ashtiani Congress, first edition. [In Arabic]

- Emami, S.H. (1987). Civil Rights. Tehran: Islamia. [In persian]

- Faiz, A. (2008). Fundamentals of jurisprudence and principles. Tehran: Tehran University Press, 10th edition. [In persian]

- Farahidi, Kh. (1989). Kitab Al-Ain. Qom: Al-Hijrah Charters, second edition. [In Arabic]

- Fazil Lankarani, M. (1999). Motamed al-Osul. Tehran: Imam Khomeini Education and Research Institute’s Publications. [In Arabic]

- Fazil Lankarani, M. (2004). Collector of issues) Jame Al- masayil (. Qom: Amir Qalam Publications, first edition. [In Arabic]- Hakim, M. T. (2008.(General rules in comparative jurisprudence. Tehran: The International Council for Rapprochement between Islamic Schools of thought, first chapter. [In Arabic]

- Hosseini Maraghi, S. M. (1996). Jurisprudential titles(Al-Anawin al-Fiqhiyyah). Qom: Islamic Publications Office of the Qom Seminary Society of Teachers. [In Arabic]

- Ibn Faris, A. (1983). Mojam Maqayis al-Loqa. Qom: Publication of the Office of Islamic Propagation of the Seminary of Qom. [In Arabic]

- Ibn Manzur, M. (1984). Lisan al-Arab. Beirut: Dar al-Fekr. [In Arabic]

- Ibn Najim, Z. (1998). Similarities and isotopes (Al-Ashibah and Al-Nazaer). Beirut: Dar Al-Kutub Al-Ilmiyyah. [In Arabic]

- Katouzian, N. (2009). Civil Rights of the Family. Tehran: behnashr, first volume. [In persian]

- Kharazi, S. M. (2000). Population control and sterilization. Fiqh - e - Ahl - e Bait, 6(22), 31-58.http://noo.rs/ArjYb

- Khomeini, S. R. (1997). Kitab al-aharat. Tehran: The Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works, first Edition. [In Arabic]

- Khomeini, S.R. (2001). Tahrir al-Wasila. Tehran: The Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works. [In Arabic]

- Khomeini, S. R. (2006). Collection of Imam works. Tehran: The Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works. [In Persian]

- Khomeini, S.R. (2012). Esteftaat. Tehran: The Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works, 10 vols. [In Persian]

- Kulayni, M. (1986). Kafi. Tehran: Dar Al-Kutub Al-Islamiyyah. [In Arabic]

- Majlisi, M. B. (1982). Bihar al-Anwar al-Jamea Le dorar Akhbar Aemma al-Athar. Beirut: Al-Wafa Foundation, second edition. [In Arabic]- Makarem Shirazi, N. (1990). Jurisprudence rules. Qom: Publications of Imam Ali Ibn Abi Talib School, third edition. [In Arabic]- Makarem Shirazi, N. (1995). Sample interpretation. Qom: Publications of Imam Ali Ibn Abi Talib School. first edition. [In persian]- Makarem Shirazi, N. (2001). Important jurisprudential research. Qom: Publications of Imam Ali Ibn Abi Talib School. [In Arabic]- Makarem Shirazi, N. (2006). New polls. Qom: Publications of Imam Ali Ibn Abi Talib School. [In persian]

- Mehrpour, H. (2001). The collection of views of the Guardian Council on the resolutions of the Islamic Council sixth period. Tehran: The Guardian Council Research Center, first edition. [In persian]

- Mofid, M. (1992). Al-Maqna. Qom: World Hazara Congress of Sheikh Mofid (RA), first edition. [In persian]

- Mohaghegh Damad, S. M. (2004). Rules of Jurisprudence. Tehran: Islamic Sciences Publishing Center, twelfth edition. [In persian]

- Mohseni, M. A. (2003). Jurisprudence and good issues. Qom: Bostan Kitab. [In Arabic]- Mousavi Bojnourdi, S. H. (2009). Jurisprudential rules. Qom: Qom: Dalil Ma Publications, 4th edition. [In Arabic]

- Mousavi Bojnourdi, S. M. (2006). Rules of Jurisprudence. Tehran: Orouj Publishing, third edition. [In persian]

 - Mousavi Bojnourdi, S. M. (2007). Legal thoughts (1). Tehran: Majd Publications, First edition. [In persian]

- Muhaqqiq Hilli, J. (1987). Sharaye al Eslam fi Masayil Alhalal w Alharam. edited by Abdul Hossein Mohammad Ali Bakal, Qom: Ismailian Institute, second edition. [In Arabic]

- Muoghaddas Ardabili, A. (1982). Majmae ol-fayidah w al burhan fi sharh irshad al'adhhan. Qom: Islamic Publications Office. [In Arabic]- Muzaffar, M.R. (1994). Principles of jurisprudence. Qom: Islamic Sciences Office, second edition. [In Arabic]- Najafi Khawansari, M. (1994). Minyat al-Talib fi Hashiyat al-Makasib. A report on the research of Mohammad Hossein Al-Gharawi Al- Naeeni, Mohammadieh office, first edition. [In Arabic]

- Najafi, M. H. (1983). Javaher al-Kalam fi Sharh Sharaye al-Islam. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi, seventh edition. [In Arabic]

- Naraqi, A. (1996). Returns of days in a statement of the rules of rulings(Avaed al-Ayyam…). Qom: Islamic Publications Office, first edition. [In Arabic]
- Qazwini, M. (1997). Sunan Ibn Majah. Verified by Marouf Bashar Awad, Lebanon: Dar Al Khail. [In Arabic]

- Ragheb Isfahani, H. (1991). Vocabulary words of the Qur’an. Lebanon, Syria: Dar Al-Ilm, Dar Al-Shamiya. [In Arabic]

- Safaei, S. H. & Kheyriyeh, Z. (2013). Alimony of Wife of Missing Husband in Jurisprudence and Law With Special Reference to Imam Khomeini’s Viewpoints. Matin Research Journal15(59), 111-126. dor:20.1001.1.24236462.1392.15.59.4.8

- Sajjadi Amin, S. M. (2012). Investigating the conflict of jurisprudence and law in the application of the rule of difficulty and hardship on family jurisprudence issues, level 4 scientific treatise. [In persian]

- Shahid Thani, Z. (1989). Al-Rawda al-Bahiyya fi Sharh al-Loma' al-Dameshqiyya. Qom: Davari, first edition. [In Arabic]

- Shahroudi, S. M. (1997). Research in the science of principles. Research reports by Seyyed Mohammad Baqir Sadr, Qom: Islamic Encyclopedia Foundation, third edition. [In Arabic]

- Shobeiri Zanjani, S. M. (1998). The book of marriage. Qom: Rai Pardaz Research Institute, first edition. [In persian]

-Sobhani, J. (2004). Osuliya treatise. Qom: Imam Sadiq Institute (AS), first edition. [In Arabic]

- Tabatabaei, S. M. H. (1996). Al-Mizan in the interpretation of the Qur’an. Qom: Islamic Publications Office affiliated to the Qom Seminary Madrasin Society, fifth edition. [In Arabic]

- Tabatabaei, S. M. M. (1878). Keys to the principles(Mafatih al-osul). Qom: lithography. [In Arabic]

- Tabatabaei Haeri, S. A. (1997). Riaz al-Masail in the investigation of rulings with reasons (i- Hadith). edited by Mohammad Behramand and others, Qom: Al-Al-Bayt Institute. [In Arabic]

- Tabatabaei Yazdi, S. M. K. (1998). Urve al-Wosgha (Al-Mahshi). Islamic Publications Office affiliated with the Qom Seminary Society of Teachers, first edition. [In Arabic]

- Tabrizi, J. (2006). The path to salvation. Qom: Dar al-Sadiqah al-Shahida, peace be upon them. [In Arabic]

- Tusi, M. (1986). Al-Khalaf. edited by Sheikh Ali Khorasani and others, Qom: Islamic Publications Office attached to Qom Seminary Teachers Society, first edition. [In Arabic]

- Yazdiniya, A. & Lame, Z. (2012). Application of the Rule of Duress to Marriage Portion (Mehr) With Special Reference to Imam Khomeini’s Viewpoints. Matin Research Journal15(58), 137-163. dor:20.1001.1.24236462.1392.15.58.7.9