پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

استنباط حکم مدیون معسر از سنت فعلی معصوم (ع) با تأکید بر فتاوای امام خمینی (ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای فقه و مبانی حقوق، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد،ایران.
3 استاد گروه فقه و مبانی حقوق، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
چکیده
در تمامی ادیان و مکاتب و نظام‌های حقوقی، بدهکار موظف به تأدیه بدهی خود است. حال اگر مدیون دچار اعسار و تنگدستی شده و قادر به ادای دین خود نباشد، حکم چیست؟ پژوهش حاضر با روش تحلیلی - توصیفی و با بهره‌مندی از ابزار کتابخانه‌ای، فتاوای فقهای امامیه را ذیل سنت فعلی معصوم (ع) با تأکید بر فتاوای امام خمینی در این مسئله بررسی کرده است. هدف پژوهش حاضر بررسی آن است که معصوم (ع) در عمل نسبت به مدیون معسر چه شیوه‌ای در پیش‌گرفته و فقها از آن عمل چه فتوایی استخراج کرده‌اند. سنت فعلی بخشی از سنت و حاکی از فعل امام (ع) به‌قصد تشریع است که در استنباط احکام شرعی کمتر به آن توجه شده است. نتیجه پژوهش آن است که غالب فقهای امامیه ازجمله امام خمینی معتقدند به مدیون معسر باید مهلت داده تا تنگدستی خود را با کار برطرف و دین خود را ادا کند؛ در مقابل برخی معتقدند معسر باید تحویل غرماء داده شود تا به هر طریق می‌خواهند او را مجبور به کار کنند و هرکدام از آنان به یکی از روایات سنت فعلی استناد می‌کنند. با توجه به این نکات، عدم جمع بین روایات مختلف و ترجیح یکی بر دیگری منجر به برداشت‌های متفاوت فقها شده و هرکدام به یکی از افعال معصوم استناد کرده‌اند. به‌عبارت‌دیگر، مورد روایات مختلف یکسان نبوده و بنابراین معصوم شیوه متفاوتی در پیش‌گرفته است؛ اما در همۀ آن‌ها لزوم ادای دین مشخص است. ازاین‌رو درک چرایی عمل معصوم در آن مورد خاص، به همراه بررسی دیگر مستندات فعلی و قولی می‌تواند فقیه را به حکم جامع‌تری برساند؛ بنابراین فتوای فقهایی همچون امام به فعل معصوم و چرایی انجام آن نزدیک‌تر است و طبق فتوای آنان مبنی بر عدم تحویل مدیون به غرماء درهرصورت، قول به تفکیک میان وقتی‌که مدیون صاحب حرفه است با وقتی‌که صاحب حرفه نیست هم قابل‌قبول نیست.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


- آل عصفور، حسین بن محمد (بی‌تا). الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع. قم: مجمع البحوث العلمیة.
- ابن ادریس حلی، محمد (١٤١١ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
- ابن منظور، محمد بن مکرم (1414 ق). لسان العرب. بیروت: دارالفکر.
- ابو زهره، محمد (١٩٧٧). اصول الفقه. قاهره: دارالفکر العربی.
- امام خمینی، سید روح ﷲ (1372). استفتاآت. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی.
- امام خمینی، سید روح ﷲ (1379). تحریر الوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- بروجردی، مرتضی (1379). المستند فی شرح العروة الوثقی (تقریر ابحاث  ابوالقاسم خویی). قم: مؤسسه احیاء آثار امام خویی.
- تبریزی، جواد بن علی (1427ق). أسس القضاء و الشهاده. قم: دفتر مؤلف.
- ترحینی عاملی، محمدحسن (1427ق). الزبدة الفقهیه. قم: دارالفقه للطباعه والنشر.
- جابری عربلو، محسن (1362). فرهنگ اصطلاحات فقه فارسی. تهران: نشر امیرکبیر.
- جرجانی، محمد بن علی (١٤٠٥ ق). کتاب التعریفات. بیروت: چاپ ابراهیم آبیاری.
- حر عاملی، محمد بن حسن (١٤٠٩ق). وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. قم: مؤسسه آل البیت.
- خالصی، محمدباقر (١٣٩٣). أحکام المحبوسین فی الفقه الجعفری. قم: مؤسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان.
- رضوان طلب، محمدرضا ، دره شیری، داود و جوادی، سید معین (1401). حکم حبس موقت مدیون مدعی اعسار از منظر فقه و حقوق ایران.  مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 14(28)، 31-156. https://doi.org/10.22075/feqh.2022.22941.2813
- سبحانی تبریزی، جعفر (1376). نظام القضاء و الشهاده. قم: نشر مؤسسه امام صادق علیه‌السلام.
- سبزواری، سید عبد الأعلی (1413 ق). مهذب الأحکام. قم: مؤسسه المنار.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن (١٣٧٣). النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی.  قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن (1407 ق). الخلاف. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
- صفایی، سیدحسین و لامع، زهرا  (1393). قاعده فقهی «بطلان کل عقد بتعذر الوفاء بمضمونه» و کاربرد آن در مهر با رویکردی بر نظر امام خمینی(س) . پژوهشنامه متین، 16(64)، 88-109. dor:  20.1001.1.24236462.1393.16.64.4.5
- صیدی، فاطمه و امیدی، رسول (1399). بررسی موضوع امهال معسر در فقه و حقوق ایران.کنفرانس بین‌المللی فقه،حقوق و پژوهش‌های دینی،https://civilica.com/doc/1123087
- طباطبایی قمی، سید تقی (1421 ق). الدلائل فی شرح منتخب المسائل. قم: کتاب‌فروشی محلاتی.
- طباطبایی قمی، سید تقی (1423 ق). الغایة القصوی. قم: کتاب‌فروشی محلاتی.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم  (1414 ق). تکملة العروة الوثقی.  قم: مکتبة الداوری.
  - علامه حلی، حسن بن یوسف (1411 ق). خلاصه الاقوال. نجف: دار الذخائر.
-  علامه حلی، حسن بن یوسف (١٤٢٥ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسة الإمام الصادق (ع).
- فاضل لنکرانی، محمد (1421ق). تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله. قم: مرکز فقه الأئمة الأطهار علیهم‌السلام.
- قرشی، سید علی‌اکبر (1412ق). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
- مجلسی اول، محمدتقی (1406ق). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. قم: بنیاد فرهنگ اسلامی حاج محمدحسین کوشانپور.
- مجلسی دوم، محمدباقر (1406 ق). ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
- محقق سبزواری، محمدباقر بن محمد مؤمن (1381). کفایة الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- مظفر، محمدرضا (1387). أصول الفقه. قم: نشر مؤلف.
- مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (1403 ق). مجمع الفائدة و البرهان. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
- موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم (1381). فقه القضاء. قم: انتشارات دانشگاه مفید.
- موسوی بجنوردی، سید حسن (1377). القواعد الفقهیه. قم: نشر الهادی.
- موسوی خلخالی، محمدمهدی (1385). فقه الشیعه. قم: انتشارات دارالبشیر.
- مؤمن قمی، محمد (1389). مبانی تحریرالوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره) ، مؤسسه چاپ و نشر عروج.
- یزدی نیا، علی و لامع، زهرا  (1391). کاربرد قاعده نفی عسروحرج در موضوع مهر با رویکردی بر نظر امام خمینی(س)پژوهشنامه متین،  15(58)، 137-163. dor: 20.1001.1.24236462.1392.15.58.7.9