پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

حُبُّ الإطراء در اندیشه سیاسی اسلام: تحلیل دیدگاه امام علی (ع) و امامین انقلاب در چهارچوب نظریه فاصله قدرت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته دکترای علوم و معارف نهج‌البلاغه، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران.
10.22034/matin.2025.502573.2341
چکیده
در جوامعی که فاصله قدرت زیاد است، زمامداران بیشتر در معرض پذیرش ستایش‌های اغراق‌آمیز قرار دارند؛ پدیده‌ای که در آموزه‌های اسلامی با عنوان «حُبُّ الإطراء» نکوهیده شده است. این پژوهش با روش توصیفی‑تحلیلی در پی آن است که جایگاه حُبُّ الإطراء در سیره و کلام امام علی(ع)، امام خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای را تبیین کرده و دیدگاه ایشان را در چارچوب نظریه «فاصله قدرت» تحلیل نماید. یافته‌ها نشان می‌دهد که از نگاه امیرالمؤمنین(ع)، حُبُّ الإطراء زمینه‌ساز نفوذ شیطان، غرور، غفلت و خودپسندی است. امام خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای نیز با تأکید بر نقدپذیری مسئولان و نهی از مقایسه با معصومان(ع)، سه رویکرد اخلاقی، کلامی و فقهی را دنبال می‌کردند که بر اساس آن، تمجید افراطی نه‌تنها با آموزه‌های اسلامی ناسازگار و شأن نظام را پایین می‌آورد، بلکه موجب خودباختگی و خودکامگی می‌گردد. این آسیب‌های اخلاقی در کلام امام علی(ع) با عناوینی چون غرور، دوری از دین و غفلت یادشده است. درمجموع، پرهیز از حُبُّ الإطراء نه یک فضیلت فردی، بلکه اصلی بنیادین در حکمرانی اسلامی است که به سلامت نظام سیاسی و جلوگیری از استبداد یاری می‌رساند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

                                                                                                
-         آخوند خراسانی، محمدکاظم (1437 ق). کفایة الاصول. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
-         ابن شعبه حرانی، حسن بن علی (1404ق). تحف العقول. تحقیق علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین.
-         ابن منظور، محمد بن مکرم (1414 ق). لسان العرب. تحقیق جمال‌الدین میردامادی، بیروت: دارالفکر ـ دارصادر.
-         امام خمینی، سید روح‌الله (1389). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
-         امام خمینی، سید روح‌الله (1392). شرح چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
-         امام علی (1380). نهج‌البلاغه. گردآوری شریف رضی، ترجمه سید جعفر شهیدی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
-     بهبودی، هدایت الله (1391). شرح اسم: زندگی‌نامه آیت‌الله سید علی حسینی خامنه‌ای (1357-1318). تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
-     بهبودی، هدایت الله (1397). الف لام خمینی:  زندگی‌نامه امام روح‌الله موسوی خمینی (1357-1281). تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
-     بهمنی، فرانک. (1403). مبانی کلامی اخلاق در منظومۀ نظری امام خمینی (ره). پژوهشنامه متین، 26(103)، 59-87.. https://doi.org/10. 22034. matin.2023. 411856. 2192
-         بیتس، دانیل و پلاگ، فرد (1387). انسانشناسی فرهنگی. ترجمه محسن ثلاثی. تهران: انتشارات علمی.
-         تمیمی‌آمدی، عبدالواحدبن‌محمد (1366). تصنیف غررالحکم و دررالکلم. تحقیق مصطفی درایتی، قم: دفتر تبلیغات.
-     جبارلوی شبستری، بهرام و افخمی، حسینعلی (1389). رهنمودهای حاصل از عهدنامه مالک اشتر برای تنظیم خط مشی ارتباطی حکومت ها با شهروندان. پژوهش نامه علوی، 1(2)، 43-57. https://alavi.ihcs.ac.ir/article_299.html
-         خامنه‌ای، سید علی (1397). انسان 250 ساله. تهران: مؤسسه ایمان جهادی.
-         خامنه‌ای، سید علی (1400). منشور حکومت شرح هفت خطبه. تهران: مؤسسه پژوهشی و فرهنگی انقلاب اسلامی.
-         خویی، میرزا حبیب‌الله (1400 ق). منهاج البراعة فی شرح نهج‌البلاغه. تحقیق ابراهیم میانجی، تهران: مکتبة الاسلامیه.
-         دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (30/6/1395). بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم به مناسبت عید غدیر خم. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=34429
-         دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (20/6/1388). خطبه‌های نماز جمعه تهران.
 https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=8033
-         دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (15/9/1388). بیانات در دیدار مردم به مناسبت عید غدیر. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=8485
-         دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (28/6/1391). بیانات در دیدار نیروهای مسلح منطقه شمال کشور و خانواده‌های آنان.
 https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=20997
-         دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (12/8/1380). بیانات در دیدار جوانان تهران.
https://farsi.khamenei.ir/speech- content?id=3092      
-     دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (24/6/1377). بیانات در دیدار جمعی از فرماندهان سپاه. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2904
-     دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (27/3/1383). بیانات در دیدار نمایندگان مجلس. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3235
-         دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (3/2/1391). بیانات در جمع فرماندهان نیروی زمینی ارتش.  https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=19442
-         دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (8/3/1390). بیانات در دیدار نمایندگان مجلس. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=12559
-         دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (5/4/1381). بیانات در دیدار مسئولان قضائی. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3128
-         دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (2/6/1390). بیانات در دیدار جمعی از اساتید دانشگاه‌ها. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=17082
-         دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (16/6/1388). بیانات در دیدار اعضای هیئت دولت. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=8019
-         دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (4/6/1381). بیانات در دیدار رئیس‌جمهور و اعضای هیئت دولت. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3139
-         دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (1/9/1378). بیانات در پاسخ به پرسش‌های دانشجویان در دانشگاه صنعتی شریف. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=2982
-         دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (6/8/1388). بیانات در دیدار جمعی از نخبگان علمی کشور. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=8292
-         دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (14/3/1390). بیانات در مراسم بیست‌ و دومین سالگرد رحلت امام خمینی (رحمه‌الله).
-         https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=12595
-     دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (13/9/1397). بیانات رهبر انقلاب دربارۀ منع به‌کارگیری بازنشستگان. https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=41072
-     دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (19/7/1391). بیانات در اجتماع مردم بجنورد. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=21126
-         رابینز، استیفن(1386). مبانی رفتار سازمانی. ترجمه علی پارسائیان و محمد اعرابی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
-         روجک، کریس (1390). مطالعات فرهنگی. ترجمه پرویز علوی، تهران: ثانیه.
-         شیخ صدوق،  محمد بن علی بن ‌بابویه (1378 ق). عیون اخبار الرضا علیه‌السلام. تحقیق مهدی لاجوردی، تهران: نشر جهان.
-         شیخ صدوق،  محمد بن علی بن‌ بابویه (1385). علل الشرائع. قم: کتاب‌فروشی داوری.
-         شیخ صدوق، محمد بن علی بن ‌بابویه (1413 ق). من لا یحضره الفقیه. تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-         شیخ طوسی، محمد بن حسن (1414 ق). الأمالی. قم: دارالثقافه.
-         صالح، صبحی (1390). فرهنگ لغات نهج‌البلاغه. ترجمه مصطفی رحیمی نیا، تهران: اندیشه اسلامی.
-         طباطبایی، سید محمدحسین (بی‌تا). نهایة الحکمه. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
-     طباطبائی ندوشن، سید روح اله (1395). تعامل با کارگزاران در سیرۀ علوی؛ سیری در تأثیرپذیری امام خمینی (ره) از حضرت علی (ع). یزد: گنجینه پژوهشی فاطمه الزهرا (س).
-     طباطبائی ندوشن، سید روح اله (1402). تحلیل اقدامات امام علی (ع) برای بهبود روابط فرادست و فرودست در محیط‌های کاری با تأکید بر فاصله قدرت. اسلام و پژوهش‌های مدیریتی، 13(27)، 51-64.
-         طباطبائی ندوشن، سید روح اله، میرحسینی، یحیی و صحرایی اردکانی، کمال (1401). تحلیل رفتار مدیریتی امام علی (ع) بر پایه فاصله قدرت. پژوهشنامه نهج‌البلاغه، 10(40) 52-71. https://doi.org/10.22084/NAHJ.2023.27925.2936
-         عالم، عبدالرحمن (1389). بنیادهای علم سیاست. تهران: نشر نی.
-         عسکری خانقاه، اصغر و کمالی، محمدشریف (1384). انسان‌شناسی عمومی. تهران: سمت.
-     عمید زنجانی، عباسعلی (1377). فقه سیاسی (حقوق اساسی و مبانی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران). تهران: انتشارات امیرکبیر.
-         غزالی، محمد (1409 ق). الاربعین فی اصول‌الدین. بیروت: دار الکتب العلمیة.
-         غفوری، اکبر، طباطبائی ندوشن، سید روح اله (1402). سیاست و حکمرانی در قرآن و نهج‌البلاغه. یزد: دانشگاه یزد.
-         کلینی، محمد بن یعقوب (1407 ق). الکافی. تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
-         لیثی، علی بن محمد (1376). عیون الحکم و المواعظ. تحقیق حسین حسنی بیرجندی، قم: دارالحدیث.
-     محسنی مشتقین، علی. (1396). مفصل‌بندی اعتماد سیاسی در اندیشه امام خمینی. پژوهشنامه متین، 19(77)، 65-92 https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.24236462.1396.19.77.4.2
-         محقق نراقی، مهدی (1376). علم اخلاق اسلامی. ترجمه سید جلال‌الدین مجتبوی، تهران: حکمت.
-         محمدیان، محمد (1395). جاودانه تاریخ. تهران: مؤسسه پژوهشی و فرهنگی انقلاب اسلامی.
-         محمدرضایی، محمد (1384). نسبیت علم کلام و اخلاق. قبسات. 10(38). 75-88.
-         محمدی اصل، عباس (1399). بیناذهنیت اجتماعی. تهران: اندیشه احسان.
-         مصباح یزدی، مجتبی (1380). اخلاق در قرآن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
-         مغنیه، محمدجواد (1979). فی‌ظلال نهج‌البلاغه. بیروت: دارالعلم للملایین.
-         مکارم شیرازی، ناصر (1387). اعتقاد ما. قم: مدرسه امیرالمؤمنین.
-         نراقی، احمد بن محمدمهدی (1398). معراج السعاده. قم: انتشارات هجرت.
-         نواب لاهیجانی، محمدباقر (بی‌تا). شرح نهج‌البلاغه. تهران: انتشارات اخوان کتابچی.
-         نوری، حسین (1408 ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام.
-         ورام بن ابی الفراس  (1410 ق). مجموعة ورّام (تنبیه الخواطر و نزهة النواظر). قم: مکتبة فقیه.