پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

تحلیلی بر دگرگونی‌های نگرشی در ایران: تداوم و تحول در گرایش‌های سیاسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استادیار، پژوهشکده امام علی (ع)، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی، تهران، ایران
10.22034/matin.2023.423741.2217
چکیده
جایگاه مسئله هویت در گفتمان انقلاب اسلامی اساسی است؛ زیرا نظام معنایی آن حول محور برساخت هویت انقلابی و اسلامی و گرایش‌های سیاسی شکل‌گرفته است. اهمیت این مسئله در دورۀ کنونی به دلیل ستیزه‌های علیه این هویت و تلاش برای تهی کردن هویت ایرانیان از اسلام‌خواهی افزون‌تر شده است. ازاین‌رو، حفظ و بازتولید این هویت در میان نسل جوان باید دغدغه سیاست‌گذاران باشد. این مقاله با استناد به پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان (۱۴۰۲-۱۳۹۵)، به تحلیل هویت انقلابی و ترجیحات سیاسی ایرانیان، به‌ویژه جوانان، می‌پردازد.
یافته‌ها نشان می‌دهد هویت انقلابی، به‌ویژه در میان جوانان، در برخی مقولات کلیدی با کاهش مواجه شده، اما کماکان در وضعیتی قابل‌قبول قرار دارد. بااین‌حال، ترجیحات ایدئولوژیک پاسخ‌دهندگان حاکی از نارضایتی گسترده از وضع موجود است؛ به‌طوری‌که ۵۷.۶ درصد کل پاسخ‌دهندگان و سهم بیشتری از جوانان، وضعیت کشور را نیازمند اصلاح یا تغییر اساسی می‌دانند. این امر نشان‌دهندۀ تمایل به سمت ترجیحات رادیکال‌تر است.
این روند، هشدار موریس دورژه دربارۀ پیامدهای گسست مردم از ایدئولوژی انقلابی، مانند بحران مشروعیت را یادآور می‌شود؛ بنابراین، لازم است مسئولان از طریق گفتمان‌سازی، فراهم‌آوری فضای باز اجتماعی و سیاسی و توجه به خواست‌های اصلاح‌طلبانه و رادیکال، به تحکیم پایه‌های انقلاب و پرهیز از قطبی‌سازی‌های بی‌ثمر بپردازند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


- آزاده، اسفندیار، نوابخش، مهرداد و حقیقتیان، منصور (1400). بررسی تفاوت‌های سه نسل انقلاب اسلامی نسبت به ارزش‌های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی. مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، ۲۰ (۵۳)، 32-9. https://doi.org/10.22034/ssys.2021.454
- امام خمینی، سید روح‌الله (۱۳۸۹). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- پروانه، فرهاد، ابراهیم‌زاده، عیسی و نظری، داریوش (۱۳۹۵). بررسی میزان توجه به مؤلفه‌های هویت انقلابی در کتاب‌های درسی تاریخ دوره تحصیلی متوسطه (رشته‌های علوم پایه) از سال ۱۳۵۷ تا ۱۳۸۸. مطالعات انقلاب اسلامی، ۱۳ (۴۴)، 42-29. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20085834.1395.13.44.2.2
- حاضری، علی‌محمد (۱۳۷۸). هویت تاریخی و انسان‌شناسی انقلاب: عامل مغفول تبیین‌های انقلاب اسلامی. پژوهشنامه متین، 1(۳ و ۴)، 187-210. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.24236462.1378.2.3.7.4
- حجت‌زاده، سید عبدالحسین (۱۳۸۴). بنیادهای فرهنگی و هویتی انقلاب اسلامی. پژوهشنامه متین، ۷ (۲۶)، 44-19. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.24236462.1384.7.26.2.4
- درزی کلایی، محمدرضا و آقاحسینی، علیرضا (۱۳۹۱). جنگ تحمیلی و شکل‌گیری هویت جدید معنوی. مطالعات ملی، ۱۳ (51)، 28-3https://www.rjnsq.ir/article_99120.html
 - زهیری، منوچهر (1396). هویت حوزه‌ای و انقلابی بودن به‌مثابه امر سیاسی. بحران پژوهشی جهان اسلام، 4(3)، 103-132. http://noo.rs/jmI8h
- دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (13/2/1395). بیانات در دیدار معلمان و فرهنگیان. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=32970
-دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (15/11/1381). بیانات در دیدار مسئولان سازمان صداوسیما. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=7227
- دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (18/6/1395). دیدار ائمه جمعه سراسر کشور با رهبر انقلاب. https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=23864
 - دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (12/5/1400). بیانات در مراسم تنفیذ حکم سیزدهمین دوره ریاست جمهوری اسلامی ایران. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=48413
- دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (22/11/1397). بیانیه «گام دوم انقلاب» خطاب به ملت ایران. https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=41673
- دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (17/7/1398). بیانات در دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=43719
- دوورژه، موریس (1376). جامعه­‌شناسی سیاسی. ترجمه ابوالفضل قاضی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- ذوعلم، علی (1401). بررسی مؤلفه‌های هویتی انقلاب اسلامی. https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=50416
- رشادی، منوچهر و حیدرخانی، هابیل (1393). بررسی میزان گرایش به مبانی هویت فرهنگیِ انقلاب اسلامی در میان جوانان و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 4(10)، 1-26. https://rjir.basu.ac.ir/article_733.html
- رشادی، منوچهر و علی­‌پور، پروین (1402). تحلیل جایگاه زنان در گفتمان امام خمینی. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 13(49)، 1-14. https://doi.org/10.22084/rjir.2023.27932.3657
 - سعیدیان، سعید و زارعی، غفار (1399). ضرورت تحول در هویت انقلاب اسلامی بر مبنای رویکرد ساختار- کارگزار با توجه به آراء آیت‌الله خامنه‌­ای. سیاست پژوهی ایرانی، 7(23)، 30-54. https://doi.org/10.22034/sej.2020.1878769.1196
 - سلطانی، اصغر (1387). قدرت گفتمان و زبان. تهران: نشر نی.
- شیخاوندی، داور (1379). تکوین و تنفیذ هویت ایرانی. تهران: انتشارات باز.
-علی‌پور، پروین (1397). نگرش‌های جنسیتی ایرانیان (تحلیل تفاوت‌ها و تعارض‌های جنسی- نسلی)، در کتاب جستارهای ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان، تهران: تحقیقات فرهنگی و اجتماعی.
- فیرحی، داوود (1386). نسبت هویت­‌ها و خرده هویت‌ها، مبانی نظری هویت و بحران هویت. با گردآوری علی­‌اکبر علیخانی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی، فرهنگی و علوم اجتماعی.
- کوشکی، محمدصادق (1387). بازشناسی هویت انقلاب اسلامی. مطالعات انقلاب اسلامی، 4(14)، 47-74.
https://enghelab.maaref.ac.ir/article-1-1843-fa.html
- محمودی، سیروس (1397). تحلیل محتوای کتاب‌های درسی دوره ابتدایی و متوسطه اول ازنظر توجه به هویت انقلابی. انقلاب اسلامی، 8(26)، 29-46. https://doi.org/10.22084/rjir.2018.14081.2146
- مطهری، مرتضی (1372). پیرامون انقلاب اسلامی (ج 9). تهران: انتشارات صدرا.
-منتظر القائم، محمدمهدی (1379). رسانه‌های جمعی و هویت. فصلنامه مطالعات علمی، 1(4)، 251-270. https://www.rjnsq.ir/article_110498.html?lang=fa
- منصوری، آرمین و سلیمانی خشاب، عباسعلی (1401). ارزیابی و نقش هویت­‌های دینی و ملی در هویت انقلابی دانش آموزان نظام آموزش‌وپرورش جمهوری اسلامی ایران. پاسدار فرهنگی انقلاب اسلامی، 12(26)، 323-293. http://noo.rs/4aksO
- میرحیدری، مریم السادات، غفوری، محبوبه و بیچرانلو، عبدالله (1393). ارزیابی مؤلفه­‌های هویت ایرانی- اسلامی و انقلابی در وب‌سایت‌های دانشگاه‌­های دولتی تهران. فرهنگ در دانشگاه اسلامی، 4(11)، 179-198.