نسبت فقه و اخلاق از مسائل بنیادین فلسفه فقه و کلام جدید اسلامی است، به‌ویژه هنگام ناسازگاری حکم فقهی با داوری اخلاقی یا پیامدهای انسانی و اجتماعی آن. مسئله پژوهش آن است که در این وضعیت، مرجعیت نهایی از آن فقه است، اخلاق بر فقه تقدم دارد یا می‌توان از رابطه‌ای هم‌عرض و تعاملی میان این دو نظام هنجاری دفاع کرد؟ پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکردی انتقادی، چهار الگوی این‌همانی، تقدم فقه در ثبوت، تقدم فقه در اثبات و تقدم اخلاق را بازسازی و مبانی آنها را تحلیل می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد نظریه‌های مبتنی بر تقدم فقه، با محدود کردن نقش عقل اخلاقی و پیامدهای احکام، عمدتاً به اجتهاد وظیفه‌گرا می‌انجامند؛ در مقابل، تقدم اخلاق امکان ارزیابی و ابطال فتاوا بر پایه ارزش‌های اخلاقی را فراهم می‌کند. پژوهش از نظریه هم‌عرضی دفاع می‌کند؛ بر اساس آن، فقه و اخلاق می‌توانند در فرآیند اجتهاد به‌صورت روشمند تعامل کنند. در این چارچوب، پیامدهای حکم در کنار ادله شرعی، موضوع، ملاک و غایت تشریع، در ارزیابی فهم فقهی مؤثرند. تحلیل روش اجتهادی امام خمینی، به‌ویژه در نقد حیل ربا، مؤید این امکان است؛ زیرا وی آثار واقعی حکم را در فهم نسبت میان حکم، ملاک و غایت تشریع دخیل می‌داند.