پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

واکاوی قلمرو حق حبس در تعهدات با رویکردی بر دیدگاه امام خمینی (ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری حقوق خصوصی دانشگاه اصفهان و مدرس دانشگاه آزاد اسلامی واحد سیرجان، سیرجان، ایران.
2 دانشیار، دانشکده حقوق ،دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
3 پژوهشگر
چکیده
هرچند در نگاه نخست، ماهیت و ضوابط حق حبس امری روشن و بدیهی به نظر می ­رسد؛ اما مطالعۀ آرای فقها و حقوقدانان در این زمینه نشان می ­دهد، روشن نبودن ماهیت این حق و منقح نبودن شرایط ایجاد و اعمال آن موجب صدور آرای متفاوت از سوی نظریه‌پردازان شده است. این اختلاف‌نظر به‌تبع در رویۀ قضایی نیز مشاهده می ­شود. درحالی‌که برخی از اندیشمندان اعمال حق حبس را تنها در موارد مصرح قانونی صحیح می­ دانند، عده ­ای قلمرو آن را به‌تمامی عقود معاوضی تعمیم می ­دهند. اختلاف‌نظر به این دو دیدگاه ختم نشده و گروهی حق حبس را به تعهدات طرفین عقد پس از انحلال نیز توسعه داده ­اند. با بررسی نظرات مختلف حقوقی و فقهی، با تکیه‌بر آرای امام خمینی این نتیجه حاصل شد که نه‌تنها امکان اعمال حق حبس در تمامی تعهدات قراردادی وجود دارد؛ بلکه می توان آن را به‌تمامی تعهدات متقابل، حتی تعهدات خارج از قرارداد نیز تعمیم داد. البته عمومیت این حکم را باید با لحاظ شرایطی مقید کرد تا با نظم عمومی مغایرت پیدا نکند. با پذیرش این رویکرد، حق حبس می­ تواند بیش‌ازپیش موردتوجه افراد و قضات قرارگرفته و درنتیجه با گسترش این شیوۀ دادرسی خصوصی از حجم پرونده­ های حقوقی و حتی کیفری کاسته شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


- احمدی جشفقانی، حسین‌علی (1375). اجرای تعهد قراردادی. تهران: انتشارات برهمند.
- احمدی­فر، رسول (1396). مطالعه تطبیقی تقاص؛ مبانی و منابع آن در فقه امامیه، حقوق ایران، انگلستان و ایالات‌متحده آمریکا. پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، 18(1)، 109- 134. https://doi.org/10.30497/law.2017.2094 dor:20.1001.1.22519858.1396.18.45.5.6
- اسماعیل‌آبادی، علیرضا (1382). نگاهی به ماهیت حقوقی اقاله و احکام آن. فقه، 10(37-38)، 249- 319. https://jf.isca.ac.ir/article_3670.html
-الشریف، محمدمهدی (1389). قواعد حاکم بر ایفاء تعهد به انجام کار یا تسلیم عمل. حقوق خصوصی، 7(17)، 79- 104.
 https://doi.org/10.22059/jolt.2012.28805
- الشریف، محمدمهدی (1392). منطق حقوق. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- اصغری، محمد (1386). عدالت و عقلانیت در فقه و حقوق. تهران: اطلاعات.
- امام خمینی، سید روح‌الله (1410 ق). الرسائل. قم: اسماعیلیان.
- امام خمینی، سید روح‌الله (1415 ق). انوار الهدایه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (س).
- امام خمینی، سید روح‌الله (1421 ق). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (س).
- امام خمینی، سید روح‌الله (1379). تحریرالوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (س).
- امینی، اعظم و حائری، محمدحسن (1394). بررسی قلمرو اجرایی احکام و آثار حق حبس در عقود معاوضی (با نگاهی تطبیقی به فقه امامیه و حقوق مدنی ایران). دانش حقوق مدنی. 4(2)، 1- 10. dor: 20.1001.1.23221712.1394.4.2.1.6
- امینی، اعظم و حائری، محمدحسن (1395). حق حبس و مبنای آن در عقود معاوضی با تکیه‌بر دیدگاه امام خمینی (س). پژوهشنامه متین، 18(72)، 19- 45. dor: 20.1001.1.24236462.1395.18.72.2.3
- امینی، اعظم؛ حائری، محمدحسن و ناصری مقدم، حسین (1396). بررسی فقهی حقوقی موجدات و مسقطات حق حبس در عقود معاوضی. جستارهای فقهی و اصولی، 3(9)، 91- 112. https://doi.org/10.22081/jrj.2018.65590
- انصاری، مرتضی (1415 ق). المکاسب. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
- باقرزاده، احد و نوری یوشانلویی، جعفر (1383). اجرای حق حبس در تعهدات متقارن و غیرمتقارن. دادرسی، 8 (47)، 1- 8. https://ensani.ir/fa/article/129590
- باقری، احمد و طباطبایی، سید محمدصادق (1384). حق حبس. الهیات و معارف اسلامی (مطالعات اسلامی)، 21(67)، 81-114. https://sid.ir/paper/422723/fa
 تبریزی، جواد (1399 ق). ارشاد الطالب الی تعلیق المکاسب. قم: مطبعه مهر.
- تفرشی، محمدعیسی؛ پارساپور، محمدباقر و محقق داماد، سید مصطفی (1387). تأثیر اجرای جزئی یا ناقص تعهد بر حق حبس با مطالعه تطبیقی در حقوق برخی کشورهای اروپایی. پژوهش‌های حقوق تطبیقی، 12(3)، 93- 112.
dor: 20.1001.1.22516751.1387.12.3.8.6
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1384). حقوق تعهدات. تهران: گنج دانش.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1386). دانشنامه حقوق. تهران: گنج دانش.
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1393). فلسفه عمومی حقوق بر پایه اصالت عمل؛ تئوری موازنه. تهران: گنج دانش.
- جهانگیری، محسن و یزدانی، غلامرضا (1391). تاریخچه و قلمرو حق حبس در فقه امامیه (با نگاهی تطبیقی به فقه اهل سنت و حقوق غربی). آموزه­های فقه مدنی. 4(6)، 23- 46. https://cjd.razavi.ac.ir/article_1194.html
- حاتمی، علی­اصغر (1384). تقاص مال. مجله دانشکده علوم انسانی دانشگاه سمنان، (12)، 49- 74. https://ensani.ir/fa/article/65919/
- خاکباز، محمد؛ الماسی،  نجاد علی ؛ طیرانیان،  غلامرضا (1396). عدالت معاوضی و قاعده موازنه. تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد.
- رسولی، ساجده؛ عیوضی، حمید و رنجبر، رضا (1400). بنای عقلا و جایگاه آن در آثار فقهی سید حسن بجنوردی و امام خمینی (ره). پژوهشنامه متین، 23(93)، 29- 48. https://doi.org/10.22034/matin.2022.193779.1460
- رشتی، حبیب‌الله (1310 ق). کتاب الاجاره. قم: بی‌نا.
- سبحانی، جعفر (1429 ق). الموجز فی اصول الفقه. قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه‌السلام.
- سنهوری، عبدالرزاق (بی‌تا). الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
- سیستانی، علی (1414 ق). قاعده لاضرر و لاضرار. قم: مکتب آیت الله العظمی سیستانی.
- سیمایی صراف، حسین (1380). شرط ضمنی. قم: بوستان کتاب.
- سینایی، محمدتقی (1345). شرط خلاف مقتضای عقد و تفاوت آن با شرط خلاف اطلاق عقد. کانون، 10(3)، 27- 43.
- شاهبازی، مصطفی؛ قاسمی حامد، عباس؛ جهانگیری، محسن و حق پناه، رضا (1398). بازخوانی حق حبس. آموزه­های فقه مدنی، 11(19)، 271- 296. https://doi.org/10.30513/cjd.2019.19
- شاهنوش فروشانی، محمد عبدالصالح (1395). بررسی امکان اعمال حق حبس در اقاله. رأی، 5(14)، 93- 103.
https://doi.org/10.22106/jcr.2016.25298
- شهیدی تبریزی، میرزا فتاح (1375). هدایة الطالب الى اسرار المکاسب. قم: دارالکتاب.
- شهیدی، مهدی (1386). آثار قراردادها و تعهدات. تهران: مجد.
- صدر، محمدباقر (2015). البنک اللاربوی فی الإسلام. کویت: مکتبة الجامع النقی العامه.
- صفایی، سیدحسن و امامی، اسدالله (1385). مختصر حقوق خانواده. تهران: میزان.
- علامه حلی، حسن بن یوسف (1421 ق). تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
- علامه حلی، حسن بن یوسف (بی­تا). تذکرة الفقها. قم: منشورات المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
 - غروی تبریزی، علی (1407 ق). التنقیح فی شرح العروة الوثقی. تقریرات ابحاث سید ابوالقاسم خویی، قم: لطفی.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1410 ق). حاشیة المکاسب. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
- فاضل لنکرانی، محمد (1423 ق). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیله. قم: مرکز فقه الائمه الاطهار (ع).
- فاضل لنکرانی، محمدجواد (1387). قاعده ضمان ید. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).
- فخارطوسی، جواد (1389). در محضر شیخ انصاری (مکاسب). قم: نشر مرتضی.
- فیض، علیرضا (1395). مبادی فقه و اصول. تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
- قانون مدنی مصر (1388). ترجمه محمد نوری. تهران: گنج دانش.
 - کاتوزیان، امیر ناصر (1390). قواعد عمومی قراردادها. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- محقق داماد، سید مصطفی (1388). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
- میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن (1371). جامع الشتات فی أجوبة السؤالات. ترجمه مرتضی رضوی، تهران: کیهان.
- مظفر، محمدرضا (1370). اصول الفقه. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
- معصومیان، مصطفی (1376). حق حبس در بیع؛ مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و مصر. پایان‌نامه کارشناسی ارشد -حقوق خصوصی دانشگاه امام صادق (ع)، دانشکده معارف و علوم اسلامی.
- مکارم شیرازی، ناصر (1390). قاعده لاضرر. ترجمه سید محمدجواد بنی سعید لنگرودی، قم: امام علی ابن ابی‌طالب (ع).
- نائینی، محمدحسین (1376). فوائد الاصول. تقریر محمدعلی کاظمی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
- نائینی، محمدحسین (1418 ق). منیة الطالب. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
- نجفی، محمدحسن (1981). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- ولایی، عیسی (1387). فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول. تهران: نی.
 
- Ahmadi, H.A. (1996). Performing Contractual Obligations. Tehran: Berahmand. Publication. [In Persian]
-Ahmadifar, R. (2018). The Taghas's: Foundations and Sources Comparative study (Emamiyeh Jurisprudence, Iran, UK and USA law). Islamic Law Research, 18(1), 109- 134. https://doi.org/10.30497/law.2017.209
- Alsharif, M. M. (2012). The Logic of Law. Tehran: Enteshar Co Publication. [In Persian]
- Alsharif, M. M. (2012). The Status of Benefits in Trusteeship Principle. Private Law, 7(17), 79-104. https://doi.org/10.22059/jolt.2012.28805
- Allāma Hilli, H. (2000). Tahrir al-Ahkam al-Shar'iyyah ala Madhhab al-Imamiyyah. Ebrahim Bahadri's research, Qom: Imam Sadiq (AS) Institute. [In Arabic]
- Allāma Hilli, H. (2001). Tadhkirah al-Fuqaha. Qom: Publications of the Mortazavi Library to revive the Jaafari antiquities. [In Arabic]
- Amini, A. & Haeri, M.H. (2015). Lien, consequences And mutual interest contracts in exchange contracts: A comparative look at the Imamyah jurisprudence and the Iranian civil law. Civil Law Science, 4(2), 1-10. dor: 20.1001.1.23221712.1394.4.2.1.6
- Amini, A. & Haeri, M. H. (2016). Lien Right and Its Basis in Exchange Deals, with Emphasis on Imam Khomeini’s Viewpoint. Matin Research Journal18(72), 19-45. dor: 20.1001.1.24236462.1395.18.72.2.3
- Amini, A.; Haeri. M. H. & Naseri Moghadam, H. (2018). A Jurisprudential-Legal Study of Creators and Waivers for Lien on Goods in Exchange Contracts. Justarha-ye Fiqhi va Osuli, 3(4), 91-112. https://doi.org/10.22081/jrj.2018.65590
- Ansari, M. (1994). Al-Makasib, Qom: World Congress of Commemoration of Sheikh Azam Ansari. [In Arabic]
- Asghari, M. (2007). Justice and Reasonability in Fiqh and Law.Tehran: Ettela’at. [In Persian]

- Bagheri, A&. Tabatabai, S. M. S. (2004).Right of imprisonment. Islamic Theology and Education (Islamic Studies), 21(67), 81-114. https://sid.ir/paper/422723/fa

- Baqerzadeh, A. & Nuri Yushanlui, j. (2004). Applying the Right of Lien in Concurrent and Unilateral Obligations. Dadresi, 8(47), 1-8. https://ensani.ir/fa/article/129590.
- Beatson, J. Burrows, A & J. Cartwright. (2010). Anson’s Law of Contract. New York: Oxford University Press.
- Egyptian Civil Law. (2009). Translated by M. Nuri. Tehran: Ganj Danesh. [In Persian]
- Esmailabadi, A. (2002). Looking at Iqale and it’s Legal Essence. Fiqh, 10(37-38), 249-319. https://jf.isca.ac.ir/article_3670.html
- Fakhar Tusi, J. (2010). In the presence of Sheikh Ansari (Makasib). Qom: Morteza Publishing House. [In Persian]
- Fazil Lankarani, M. (2002). Tafsil Al-sharia Fi sharhe Tahrir Al-vasila. Qom: Jurisprudential Center of Imams Athar (AS). [In Arabic]
- Fazil Lankarani, M. J. (2008). The rule of Liability of a possessor. Qom: Jurisprudential Center of Imams Athar (AS). [In Arabic]
- Feyz, A. (2016). Preliminaries of Jurisprudence and methodology of jursiprudence. Tehran: Print and Publication of Tehran University Institution. [In Persian]
- Gharavi Tabrizi, A. (1986). Tanqih fi Sharh al-Urwa al-Wuthqa. Qom: Lotfi. [In Arabic]
- Hatami, A. (2005). Goods Taghas. Human Science of Semnan University, )12(, 49-74. https://ensani.ir/fa/article/65919/
- Jafari Langarudi, M. j. (2005). Law of Obligations. Tehran: Ganj Danesh. [In Persian]
- Jafari Langarudi, M. j. (2007). Legal Encyclopedia. Tehran: Ganj Danesh. [In Persian]
- Jafari Langarudi, M. j. (2014). General Philosophy of Law Based on Pragmatism: Theory of Equilibrium. Tehran: Ganj Danesh. [In Persian]
- Jahangiri, M. & Yazdani, Gh. R. (2012). History and Scope of Right of Lien in Shia’s Jurisprudence (A Comparative Perspective of Sunni Jurisprudence and Western Law). Civil Jurisprudence Doctrines4(6), 23-46. https://cjd.razavi.ac.ir/article_1194.html
- Katozian, N. (2011). General Rules of Contract. Tehran: Enteshar Co Publication. [In Persian]
- Khomeini, S. R. (1989). Messages )Al-Rasael(. Tehran: Ismailian. [In Arabic]- Khomeini, S. R. (1994). Anwar Al-Hidaya. Tehran: The Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works. [In Arabic]
- Khomeini, S.R. (2000). Kitab al-Bi'. Tehran: The Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works. First Edition, 5 vols. [In Arabic]
- Khomeini, S.R. (2001). Tahrir al-Wasila. Tehran: The Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works [In Arabic]
- Khakbaz, M.; Almasi, N.A&. Tayranian, Gh.R. (2016). Compensatory justice and the rule of balance. Tehran: Majd Scientific and Cultural Assembly.
- Maesumian, M. (1997). Right to Lien in Sale Contract, Comparative Study in Iran’s and Egypt’s Law. M. A Thesis, Private Law, Faculty of Education and Islamic Sciences, Imam Sadiq University. [In Persian]- Makarem Shirazi, N. (2011). No Loss Principle. Translated by Seyyed Mohammad Javad Bani Saeed Langroudi, Qom: Imam Ali Ibn Abi Talib (AS). [In Persian]- Mirza Qomi, A. (1992). Jame al-Shatat. Translated by Morteza Razavi. Tehran: Keyhan. [In Persian]- Mohaghegh Damad, S. M. (2009). The rules of jurisprudence. Tehran: Center of Islamic Science Publication. [In Persian]- Muzaffar, M. R. (1991). Osul al-Fiqh. Qom: Office of Islamic Propaganda. [In Arabic]
- Naeeni, M. H. (1997). Fawaed al-Osul. speech by Mohammad Ali Kazemi. Qom: Society of Teachers of the Seminary. [In Arabic]
- Naini, M. H. (1998). Monia Al-Talib. Qom: The Islamic Publishing Foundation of the Teachers Group. [In Arabic]
- Najafi, M. H. (1981). Jawaher al Kalam fi Sharh Sharaye al-Islam. Bairut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi. [In Arabic]
- Rashti, H. A. (1892). Kitab Al-Ijare, Qom. [In Arabic]
- Rasouli, S., Eivazy, H. & Ranjbar, R. (2021). Arguments of Rationalists and Their Status in Jurisprudential Works of Seyyed Hassan Bojnourdi and Imam Khomeini. Matin Research Journal23(93), 29-48. https://doi.org/10.22034/matin.2022.193779.1460
- Sadr.M. B. (2015). Usury Bank In Islam. Kuwait: Al-Jami’ Al-Naqi Public Library. [In Arabic]
- Safai, S. H. & Imami, A. (2006). A Concise Family Law. Tehran: Mizan. [In Persian]
-Sanhouri, A. R. (n.d.). The mediator in explaining the new civil law. Beirut: Arab Heritage Revival House.
- Shahbazi, M.: Ghasemi Hamed, A.: Jahangiri, M. & Haghpanah, R. (2019). Inspecting the Lien Credit Evaluating of the Efficiency of Lien Regard to Its Executional Domain. Civil Jurisprudence Doctrines11(19), 271-296. https://doi.org/10.30513/cjd.2019.19
- Shahidi Tabrizi, M. F. (1996). Guidance of the Student to the Secrets of Gains(Hidayat altaalib ala asrar almakasib). Qom: Dar al-Kitab. [In Arabic]
- Shahidi, M. (2007). Effects of Contracts and Obligations. Tehran: Majd Publications. [In Persian]
- Shahnush Forushani, M. A (2016). Considering Right of Lien in Iqale. Ra’y Journal, 5(14), 94-102.
https://doi.org/10.22106/jcr.2016.25298
- Simai Sarraf, H. (2001). Implied Terms. Qom: Bustan Kitab. [In Persian]
- Sinai, M. T. (1966). The condition contrary to the requirements of the contract and its difference from the condition contrary to the application of the contract. Kanun, 10(3), 27-43.
- Sistani, A. (1993). Rule of the Prohibition of Detriment. Qom: Maktab Ayat ol-lah Sistani. [In Arabic]
- Sobhani, j. (2008). Summary in the Principles of Jurisprudence. Qom: Imam Sadiq Institution. [In Arabic]
- Tabatabai Yazdi, S. M. K. (1989). Footnote of gains )Hashiat almakib). Qom: Ismailian Institution. [In Arabic]- Tabrizi, J. (1978). Guiding the student to suspend gains. Qom: Mehr Publications. [In Arabic]-Tafreshi, M. I.; Parsapour, M. B.& Mohagheg Damad, S. M. (2008). The Effect of Partial or Defective Performance on the Right of Lien with a Comparative Study in Some European Countries Law. Comparative law Research Quarterly, 12(3), 93-112. dor:20.1001.1.22516751.1387.12.3.8.6- Velayi, I. (2008). Descriptive dictionary of the principles. Tehran: Ney. [In Persian]