پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

واقع نمایی در قرائت امام خمینی (ره) از دین؛ چیستی و چرایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری رشته تفسیر تطبیقی، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران.
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران.
3 دانشیار گروه تمدن و سیاست اسلامی، مرکز پژوهشی تمدن اسلامی، قم، ایران.
چکیده
در مباحث مربوط به «زبان دین»، مسئله «واقع‌نمایی» از جایگاهی ویژه برخوردار است. اگر فرض کنیم متون دینی غیرواقع‌نما هستند، در این صورت طیف گسترده‌ای از رهنمودهای وحیانی بی‌اعتبار می‌شوند و سازه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگیِ مبتنی بر آن‌ها نیز متزلزل خواهند شد.
این مسئله زمانی بحرانی‌تر می‌شود که اعتبار گزاره‌ها و آموزه‌های دینی را در شکل‌دهی به مبانی حکومت دینی و دولت اسلامی، منوط به واقع‌نما بودن متون و منابع دینی بدانیم. با چنین پیش‌فرضی، اگر زبان دین را غیرشناختاری در نظر بگیریم، آنگاه هرگونه استناد و استدلال امام خمینی و دیگر اندیشمندان نظام اسلامی به این منابع، کاری خطا و بی‌حاصل خواهد بود.
این پژوهش با بهره‌گیری از رهیافت‌های درون‌دینی و برون‌دینی، نخست به تبیین معنای «واقع‌نمایی» پرداخته و سپس در گام بعد، واقع‌نمایی زبان دین را به اثبات می‌رساند. در نهایت، علت اساس بودنِ نگرش واقع‌نما در خوانش امام خمینی از دین را واکاوی می‌کند. از جمله دستاوردهای این تحقیق، می‌توان به تأیید عقلی، عقلایی و نقلی درستیِ «قرائت واقع‌نما» از دین و منابع آن، به‌ویژه در عرصه تشکیل و اداره دولت اسلامی از منظر امام خمینی اشاره کرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


-         آیت‌اللهی، حمیدرضا (1384). نگرش فلسفی- اسلامی به مسئله معناداری زبان دین. زبان و زبان‌شناسی، 1 (2)، 57-72. https://lsi-linguistics.ihcs.ac.ir/article_1594.html
-         ابن فارس، احمد (1404 ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
-         ابن منظور، محمد بن مکرم (1414 ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر، چاپ سوم.
-         امام خمینی، سید روح‌الله (1378). آداب الصلوة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (س)، چاپ هفتم.
-         امام خمینی، سید روح‌الله (1372). انوارالهدایة فی التعلیفة علی الکفایة. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام (س)، چاپ سوم.
-         امام خمینی، سید روح‌الله (1381). تفسیر سوره حمد. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، چاپ هفتم.
-         انیس، ابراهیم و دیگران (1408 ق). المعجم الوسیط. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
-         بابایی، علی‌اکبر (1394). قواعد تفسیر قرآن. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
-         بابایی، علی‌اکبر (1390). مکاتب تفسیری. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
-         باربور، ایان (1379). علم و دین. ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، چاپ سوم.
-         جوادی آملی، عبدالله (1378). شریعت در آینۀ معرفت. تهران: مرکز نشر فرهنگی رجاء.
-         حسینی، سید حسن (1381). معناداری و اثبات پذیری گزاره‌های دینی. قبسات، 7 (25)، 16-25. https://qabasat.iict.ac.ir/article_17204.html
-         دنیوی، محسن و مقدم حیدری، غلامحسین (1396). مفهوم واقعیت در نگرش ویتگنشتاین. تأملات فلسفی، 7 (19)، 89-106.  https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22285253.1396.7.19.4.5
-         دورانت، ویل (1362). تاریخ فلسفه. ترجمه عباس زریاب خویی، تهران: دانش، چاپ هفتم.
-         راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412 ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق-بیروت: دارالعلم الدارالشامیه.
-         رضایی اصفهانی، محمدعلی و دیگران (1390). شبهات جدید. قم: انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.
-          رضایی اصفهانی، محمدعلی (1391). منطق قرآن. قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص).
-         سروش، عبدالکریم (3/5/1395). قرآن سروش: خواب‌نامه پریشان محمد. رادیو زمانه، قابل‌دسترس در: www.radiozamaneh.com
-         سعیدی روشن، محمدباقر (1391). زبان قرآن و مسائل آن. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
-          صدر، سید محمدباقر (1406 ق). دروس فی علم الاصول. بیروت: دارالکتاب اللبنانی.
-          طباطبایی، سید محمدحسین (1417 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسین حوزه علمیه.
-          طبرسی، فضل بن حسن (1372). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات ناصرخسرو.
-          طریحی، فخرالدین (1375). مجمع البحرین. تهران: کتاب‌فروشی مرتضوی.
-         عبداللهی پور، مهدی، شیرودی، مرتضی و عقیلی فرج، خلیل (1401). چرایی مبنا بودن سیره تفهیم و تفاهم عقلا در تفسیر قرآن. مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث، 19 (1)، 189-218. https://doi.org/10.22051/tqh.2021.35331.3156
 
-          علی زمانی، امیرعباس (1375). خدا، زبان و معنا. قم: انتشارات آیت عشق.
-         فخلعی، محمدتقی (1389). پژوهشی در چیستی سیره عقلا و نسبت آن با حکم عقل. فقه و اصول، 42 (84)، 97- 126. https://doi.org/10.22067/fiqh.v0i0.3165
-          فراهیدی، خلیل بن احمد (1410 ق). کتاب العین. قم: انتشارات هجرت.
-          قمی، علی بن ابراهیم (1367). تفسیر قمی. با تحقیق سید طیب موسوى جزایرى، قم: دارالکتاب، چاپ چهارم.
-         کاوه، محمد (1398). بررسی و تحلیل حرکت خورشید در قرآن از منظر مفسران با علم. پژوهش‌های تفسیر تطبیقی. 5 (2)، پیاپی 10، 151-172. https://doi.org/10.22091/ptt.2019.3759.1453
-         کریمی، محمود و امرایی، رحیم. (1389). بررسی و نقد دیدگاه ویتگنشتاین متأخر در باب زبان دین. فلسفه دین. 7 (5). 5-17. https://jpht.ut.ac.ir/article_22392.html
-         لاکوست، ژان (1375). فلسفه در قرن بیستم. ترجمه رضا داوری اردکانی، تهران: سمت.
-         مجتهد شبستری، محمد (1384). نقدی بر قرائت رسمی از دین (بحران‌ها، چالش‌ها، راه‌حل‌ها). تهران: طرح نو، چاپ سوم.
-         محمودی کیا، محمد (1403). تأملی بر مبانی شناخت در اندیشه سیاسی امام خمینی. پژوهشنامه متین. 26(104)، 81-110. https://doi.org/10.22034/matin.2023.396245.2161
-         مطهری، مرتضی (1374). مسأله شناخت. تهران: صدرا، چاپ نهم.
-         مظفر، محمدرضا. (1386). اصول فقه. ترجمه محسن غرویان و علی شیروانی. قم: دارالفکر.
-         معرفت، محمدهادی (1429 ق). التفسیر و المفسرون. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
-         مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
-         واعظی، احمد (1392). نظریه تفسیر متن. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
-         ولایی، عیسی (1387). فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول. تهران: نشر نی.
-         ولی زاده، عیسی، اصغری، محمد و عبدالله نژاد، محمدرضا (1400). ساختار زبانی واقعیت در اندیشه ریچارد رورتی. پژوهش‌های فلسفی-کلامی، 23 (4)، پیاپی 90، 103-120. https://doi.org/10.22091/jptr.2021.6954.2544
-         ویتگنشتاین، لودویگ (1380). پژوهش‌های فلسفی. ترجمه فریدون فاطمی، تهران: نشر مرکز.
-         هارتناک، یوستوس (1356). ویتگنشتاین. ترجمه منوچهر بزرگمهر، تهران: انتشارات خوارزمی.
-         یوسفی، حبیب‌الله، عبدالکریمی نطنزی، مرضیه و نسایی برزکی، حسین (1398). مبانی سلامت معنوی در قرآن. مجله علوم پزشکی فیض، 23 (7)، 810-816. https://feyz.kaums.ac.ir/article-1-3787-fa.html