پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

عدول قانون‌گذار از نظر امام خمینی‌(ره)؛ مسئولیت مرتکب در موارد علم اجمالی ناشی از تعارض اقرار متهمان (تبصره ماده 477 قانون مجازات اسلامی مصوب سال 1392)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه حقوق، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
2 دانش‌آموخته دکتری فقه و حقوق جزا، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
چکیده
یکی از نوآوری‌های مهم قانون مجازات اسلامی مصوب سال 1392 دربارۀ حکم مترتب بر علم اجمالی ناشی از اقرار متهمان است. در این زمینه، در مادۀ 235 قانون مجازات اسلامی مصوب سال 1370، همسو با دیدگاه امام خمینی تخییر ولی‌دم در تصدیق هر یک از اقرارها پذیرفته‌شده بود که حسب مورد قصاص یا دیه ثابت می‌شد. باوجوداین، نظر قانون‌گذار در تبصرۀ مادۀ 477 قانون مجازات اسلامی مصوب سال 1392 آن است که ولی‌دم در مراجعه به هر یک از اقرار کنندگان صرفاً برای دریافت دیۀ کامل مخیر می‌باشد و قصاص ساقط است. سؤالی که مطرح می‌شود آن است که مهم‌ترین دلیل ارائۀ نظر جدید از سوی مقنن چیست؟ در این پژوهش که با روش توصیفی ـ تحلیلی نگارش یافته و داده‌های آن به‌صورت کتابخانه‌ای از منابع معتبر گردآوری شده است ضمن بررسی آرای فقها، جایگاه نظر امام خمینی و مبانی آن تحلیل شده است. وفق یافته‌های پژوهش دیدگاه امام خمینی با نظر مشهور فقها هماهنگ است و نتیجه آن است که چرایی عدول قانون‌گذار بر مبنای توجه به فتوای مقام معظم رهبری در فرایند نظارت شرعی بر لایحۀ مجازات اسلامی است و فتوای ایشان بر سایر دیدگاه‌ها مقدم شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  • ـ آقا بابایی بنی، اسماعیل (1394). مسئولیت کیفری قاتل در موارد اقرار معارض. کاوشی نو در فقه، 22 (83)، 55-74.

    https://doi.org/10.22081/JF.2015.22662

    ـ ابن ادریس، محمد بن احمد (1410 ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 3 جلدی.

    ـ ابن براج، عبدالعزیز بن نحریر (1406 ق). المهذب. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 2 جلدی.

    ـ ابن زهره، حمزة بن علی (1417 ق). غنیة النزوع إلى علمی الأصول و الفروع. قم: مؤسسه امام صادق علیه‌السلام.

    ـ ابن سعید، یحیى بن احمد (1405 ق). الجامع للشرائع. قم: مؤسّسة سید الشهداء العلمیة.

    ـ ابو الصلاح حلبى، تقى‌الدین بن نجم‌الدین (1403 ق). الکافی فی الفقه. اصفهان: کتابخانه عمومى امام امیرالمؤمنین علیه‌السلام.

    ـ امام خمینى، سید روح‌الله (1421 ق). تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ اول.

    - بیهقی نیشابوری کیدرى، محمد بن حسین (1416 ق). إصباح الشیعة بمصباح الشریعة. قم: مؤسسه امام صادق علیه‌السلام.

    - تبریزى، جواد (1426 ق). تنقیح مبانی الأحکام ـ کتاب القصاص. قم: دار الصدیقة الشهیدة سلام‌الله‌علیها.

    ـ ترحینى عاملى، سید محمدحسن (1427 ق). الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة البهیة. قم: دار الفقه للطباعة و النشر، 9 جلدی.

    ـ خوانسارى، سید احمد بن یوسف (1405 ق). جامع المدارک فی شرح مختصر النافع. قم: مؤسسه اسماعیلیان، 7 جلدی.

    ـ خویى، سید ابوالقاسم. (1422 ق). مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، 2 جلدی.

    ـ روحانى، سید محمدصادق (بی‌تا). منهاج الصالحین. بی‌جا، بی‌نا، 3 جلدی.

    ـ سبزوارى، سید عبدالأعلى (1413 ق). مهذّب الأحکام. قم: مؤسّسة المنار، 30 جلدی.

    ـ سلار دیلمى، حمزة بن عبدالعزیز (1404 ق). المراسم العلویة و الأحکام النبویة. قم: منشورات الحرمین.

    ـ سماواتی، عباس و موسوی بجنوردی، سید مصطفی (1399). چالش‌های تعیین فتوای معیار در قانون‌گذاری با توجّه به آرای امام خمینی (س). پژوهشنامه متین، 22 (88)، 39-61.

    https://doi.org/10.22034/MATIN.2020.128732 dor: 20.1001.1.24236462.1399.22.88.3.4

    ـ سوادی، عصمت (1395). پاسداری از مصالح جامعه و مردم با اقرار با رویکردی به آرای امام خمینی (س). پژوهشنامه متین، 18 (73)، 87-107. 20.1001.1.24236462.1395.18.73.5.8: dor

    ـ سید مرتضى، على بن حسین (1405 ق). رسائل الشریف المرتضى. قم: دارالقرآن الکریم، 4 جلدی.

    ـ سید مرتضى، على بن حسین (1415 ق). الانتصار فی انفرادات الإمامیة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

    ـ شورای نگهبان (1397). مبانی نظرات شورای نگهبان در خصوص قانون مجازات اسلامی مصوب 1392. تحقیق و تنقیح محمدهادی توکّل پور، مصطفی مسعودیان و کاظم کوهی اصفهانی، تهران: انتشارات پژوهشکده شورای نگهبان.

    ـ شهید اول، محمد بن مکى عاملی (1410 ق). اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة. بیروت: دار التراث ـ الدار الإسلامیة.

    ـ شهید ثانى، زین‌الدین بن على عاملی (1410 ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (المحشّى ـ کلانتر). قم: کتابفروشى داورى، 10 جلدی.

    ـ شهید ثانى، زین‌الدین بن على عاملی (1413 ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسّسة المعارف الإسلامیة، 15 جلدی.

    ـ شیخ طوسى، محمد بن حسن (1400 ق). النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی. بیروت: دار الکتاب العربی.

    ـ شیخ طوسى، محمد بن حسن (1407 ق). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة، 10 جلدی.

    ـ شیخ مفید، محمد بن محمد (الف 1413 ق). الإعلام بما اتفقت علیه الإمامیة من الأحکام. قم: کنگره جهانى هزاره شیخ مفید.

    ـ شیخ مفید، محمد بن محمد (ب 1413 ق). المقنعة. قم: کنگره جهانى هزاره شیخ مفید.

    ـ طباطبایی کربلایی، على بن محمدعلی (1409 ق). الشرح الصغیر فی شرح مختصر النافع ـ حدیقة المؤمنین. قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى، 3 جلدی.

    ـ طباطبایی کربلایی، على بن محمدعلی (1418 ق). ریاض المسائل (ط ـ الحدیثة). قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، 16 جلدی.

    ـ علامه حلی، حسن بن یوسف (الف 1413 ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 3 جلدی.

    ـ علامه حلی، حسن بن یوسف (ب 1413 ق). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 9 جلدی.

    ـ فاضل لنکرانى، محمد (1421 ق). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة ـ القصاص. قم: مرکز فقهى ائمه اطهار علیهم‌السلام.

    ـ فاضل هندى، محمد بن حسن (1416 ق). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 11 جلدی.

    -فیاض، محمد اسحاق (بی‌تا). منهاج الصالحین. قم: مکتب سماحة آیة الله العظمى الحاج الشیخ محمد إسحاق الفیاض‌،3 جلدی.

    ـ کلینى، محمد بن یعقوب (1407 ق). الکافی (ط ـ الإسلامیة). تهران: دار الکتب الإسلامیة، 8 جلدی.

    ـ مجلسی اول، محمدتقی (1406 ق). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور، 13 جلدی.

    ـ مجلسى دوم، محمدباقر بن محمدتقی (1404 ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دار الکتب الإسلامیة، 26 جلدی.

    ـ مجلسى دوم، محمدباقر بن محمدتقی (1406 ق). ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار. قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى ـ ره، 16 جلدی.

    ـ محقق حلی، جعفر بن حسن (1408 ق). شرایع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان، 4 جلدی.

    ـ مدنى کاشانى، رضا (1410 ق). کتاب القصاص للفقهاء و الخواص. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

    ـ مرعشى نجفى، سید شهاب‌الدین (1415 ق). القصاص على ضوء القرآن و السنة. قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى قدس سره، 3 جلدی.

    ـ مرکز تحقیقات فقهی حقوقی قوه قضاییه (1397). نرم‌افزار گنجینه استفتائات قضایی، قم: دفتر آموزش روحانیون و تدوین متون فقهی.

    ـ مغنیه، محمدجواد. (1421 ق). فقه الإمام الصادق علیه‌السلام. قم: مؤسسه انصاریان، 6 جلدی.

    ـ مؤسسه آموزشی و پژوهشی قضا (1390). ره‌توشه قضایی ـ استفتائات قضایی از محضر مرجع عالی‌قدر عالم تشیع حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی) رهبر معظم انقلاب. قم: نشر قضا.

    ـ نجفى، محمدحسن (1404 ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی، 43 جلدی.

     

     

    • Abu SalahHalabī, T. (1982). al-Kafī fi al-Figh. Isfahan: Public library of Imam Amirul Momineen (peace be upon her). [In Arabic]
    • AghaBabaei Bani, E. (2015). Murderer's Criminal Liability When Confessions Contradict. Figh, 22 (83), 55-74. https://doi.org/22081/JF.2015.22662.
    • Allama Hilli, H. (1992 a). Qavaed al-Ahkam fi Marefat al- halal wa al- haram. Qom: Islamic Publications Office, 3 Vols. [In Arabic]
    • Allama Hilli, H. (1992 b). Mokhtalef Al-Shia's fi Ahkam Al-Shariah. Qom: Islamic Publications Office. [In Arabic]
    • Beihaqi Neyshapuri kidari, M. (1995). Asbah al-Shi'a bemisbah al-Shari'ah. Qom: Imam Sadiq (AS) Institute. [In Arabic]
    • Fayadh, I. (n.d.). Minhāj al-Şāliḥīn. Qom: Office of His Eminence Grand Ayatollah Hajj Sheikh Mohammad Ishaq Al- Fayadh, 3 Vols. [In Arabic]
    • Fazil Hindi, M. (1995). ). Kashf al-Lithām wa al-Ibhām ʿan Qawāʿid al-Akām. Qom: Al-Nashar al-Islami Institute, First Edition, 11 vols. [In Arabic]
    • Fazil Lankarani, M. (2000). Tafsil al-Sharia fi Sharh Tahrir al-Wasila. Qom: Center for the jurisprudence of the pure Imams, peace be upon them. [In Arabic]
    • First Majlisī, M. T. (1985). Ruwat al-Motaqīn fi Shar Man lā yaḥḍuruh al-Faqīh. Qom: Kushanbur,13 Vols. [In Arabic]
    • Guardian Council. (2017). The basis of the opinions of the Guardian Council regarding the Islamic Penal Code approved in 2012. Research and revision by Mohammad Hadi Tokalpour, Mostafa Masoudian and Kazem Kohi Esfahani, Tehran: Guardian Council Research Institute Publications. [In Persian]
    • Ibn Baraj, Q. (1986). Al-Muhadhab. Qom: The community of teachers of Qom seminary. [In Arabic]
    • Ibn Idris, M. (1989). Al-Sara'er al-Hawi le Tharir Al-Fatawi. Qom: Islamic Publications Office. [In Arabic]
    • Ibn Saeed, Y. (1984). Aljamie lilsharayie. Qom: Seyyed al-Shohda Al-Elamiya Institute, First Edition. [In Arabic]
    • Ibn Zohre, H.(1996). Ghunyat alnuzwe 'iilay eilmay al'usul w alfurue. Qom: Imam Sadiq Foundation [In Arabic]
    • Judicial Jurisprudence Research Center. (2017). Software of the repository of judicial inquiries. Qom: clerical education office and compilation of jurisprudence texts. [In Persian]
    • Khansari, A. (1984). Jame al-Madarek fi Sharh Mokhtasar al-Nafe. Qom: Ismailiyan, 7 volumes. [In Arabic]
    • ­­Khoei, A. (2001). Mabānī Takmilat al-Minhāj. Qom: Foundation for Revival of Imam Al-Khoei's Works. [In Arabic]
    • Khomeini, S.R. (2000). Tahrir al-Wasila. Tehran: Institute for Compilation and publication of Imam Khomeini's works. [In Arabic]
    • Kulayni, M. (1986). Kafi. Tehran: Dar Al-Kutub Al-Islamiyyah. [In Arabic]
    • Madani Kashani, R. (1989). Kitāb al-Qişāş lil-Fuqahā wa al-Khawāş. Qom: Islamic Publications Office.[In Arabic]
    • Marashi Najafī, S. Sh. (1994). Retribution in light of the Qur’an and Sunnah. Qom: Ayatollah Marashī Najafī Library Publications, 3 Vols. [In Arabic]

    -         Mufid, M. (1992 a). al-Iʿlām bi mā Itfaqat ʿaleih al-Imāmīyyat Min al-Akām. Qum: worldly congress Shaykh Mufīd. [In Arabic]-          Mufid, M. (1992 b). Al-Maqna. Qom: worldly congress Shaykh Mufīd. [In Arabic]

    • Mughniyeh, M.J. (2000(. Jurisprudence of Imam al-Sadiq (peace be upon him). Qom: Ansarian Institute, 6 volumes. [In Arabic]
    • Muhaqqiq Hilli, (1987). Sharaye al Esalam fi Masayil Alhalal w Alharam.Qom: Ismailian Institute, Second edition, 4 vols. [In Arabic]
    • Najafi, M. H. (1983). Javaher al-Kalam fi Sharh Sharaye al-Islam. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi, Seventh edition, 43 vols. [In Arabic]
    • Rouhani, S.M. S. (n.d.). Minhaj al-Salihin. 3 volumes. [In Arabic]
    • Sabzevari, S. ʿ (1992). Mahdhab al-Ahkam. Qom: Al-Manar Foundation, 30 volumes. [In Arabic]
    • Sallar Deylami, H. (1983). Al-Marasim al-Alawiyyah wa al-Akām al-Nabawīyyat. Qum: Manshūrāt al-Ḥ [In Arabic]
    • Samavati, A. & Moosavi Bojnourdi, S. M. (2020). Challenges before Determining Standard Fatwa in Legislation based on Imam Khomeini’s Views.Matin Research Journal22(88), 39-61. https://doi.org/22034/matin.2020.128732
    • Savadi, E. (2017). Safeguarding the Exigencies of Society and People by Confession, With Special Reference to Imam Khomeini’s Viewpoints.Matin Research Journal18(73), 87-107. 20.1001.1.24236462.1395.18.73.5.8.
    • Second Majlisī, M. B. (1983). Mirāt al-ʿUqūl fī Shar Akhbār āl al-Rasūl. Tehrān: Dār al-Kutub al-Islāmīyya, 26 Vols. [In Arabic]
    • Second Majlisī, M. B. (1985). Malādh al-Akhyār fi Fahm Tahdhīb al-Akhbār. Qum: Ayatollah Marʿashī Najafī Library Publications, 16 Vols. [In Arabic]
    • Seyed Morteza, A. (1985). Letters of Al-Sharif al-Morteza. Qom: Dar al-Qur'an, 4 volumes.
    • Seyed Morteza, A. (1994). Al-Intisar fi Infardat al-Amamiyyah. Qom: Islamic Publications Office of the Qom Seminary Society of Teachers, First Edition. [In Arabic]
    • Shahid Aval, M. (1989). Al-Loma' Al-Damishqiyah fi Fiqh al-Imāmyyah. Beirut: Dar Al-Turath, Dar Al-Islamyah. [In Arabic]
    • Shahid Thani, Z. (1989).Al-Rawda al-Bahiyya fi Sharh al-Loma' al-Dameshqiyya. Qom: Davari, first edition. [In Arabic]
    • Shahid Thani, Z. (1992). Masalek al-Afham al-Tankih Sharae al-Islam. Qom: Al-Maarif al-Islamiyya Institute, First Edition. [In Arabic]
    • Tabatabaei Karbalei, A. (1988). Al-Shar Al-Saghir fi Sharh Mukhtasar Al-Nafi’ - Garden of the Believers. Qom: Publishing House of Ayatollah Marashi Najafi, 3rd edition. [In Arabic]
    • Tabatabaei Karbalei, A. (1997). Reyaz al-Masael fi Tahqiq al-Ahkam be al-Dalail. Qom: Al-Bayt. [In Arabic]
    • Tabrizi, J. (2005). Tanqih Mabani al- Ahkam – Kitab al-Qisas. Qom: Dar al- Sidiqat al-Shahidat (peace be upon her). [In Arabic]
    • Tarhini Amili, S. M. H. (2006). al-Zubdat al-Fiqhīyyat fi Shar al- Ruwat al-Bahīyyat. Qom:Dār al-Fiqh lil- Ṭibāʿat wa al-Nashr, 9 Vols. [In Arabic]
    • M. (1987). Tahzeeb al-Ahkam. Tehran: Dar Al-Kutub Al-Islamiyyah, Fourth edition, 10 vols. [In Arabic]
    • Tusi, M. (1980). Al-Nahaye fi mujarad fiqh wal fatawa. Beirut: Dar al-Kitab al-Arabi. [In Arabic]