پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

صورت‌بندی مؤلفه‌های سیاست علم در اندیشۀ امام خمینی (ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری تصمیم گیری و خط مشی گذاری عمومی، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران. ایران.
2 استادیار دانشکده معارف اسلامی و مدیریت دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران.
10.22034/matin.2025.491062.2321
چکیده
سیاست علم به‌عنوان یکی از حوزه‌های سیاست‌گذاری عمومی، نیازمند یک مبنای نظری است که در آن، ماهیت، رسالت، کارکردها و مسائل بنیادین علم تبیین شده باشد. بررسی این مبنای نظری در اندیشۀ اسلامی، به‌ویژه در اندیشۀ امام خمینی، کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته و تاکنون دیدگاه امام دربارۀ سیاست علم به‌صورت منسجم، صورت‌بندی نشده است. در این پژوهش، مسائل سیاستی علم در آثار امام با روش تحلیل مضمون و رویکرد قیاسی-استقرایی بررسی شده است. باور به کاشفیت علم از واقع، مادی ندانستن علم و فطری بودن علم طلبی (ماهیت علم)، تعیین «خودکفایی و استقلال» به‌عنوان (غایت علم)، تأکید بر کنشگری اعضای نهاد علم در دانشگاه‌ها در عین قائل بودن به اصل مداخله و تنظیم‌گری دولت (سیاست علم)، پذیرش سرمایه‌گذاری دولتی و بخش خصوصی در علم (اقتصاد علم)، لزوم داشتن نیت الهی در کسب علم و تأکید فراوان بر لزوم توأمانی علم و تهذیب نفس (اخلاق علم) و در نهایت بی‌مکان دانستن علم (ارتباطات علم) از مؤلفه‌های سیاستی علم در اندیشۀ امام خمینی است. جنبه سیاستی این مؤلفه‌ها به ترتیب عبارت است از: معطوف بودن سیاست علم به کلیه علوم (نه صرفاً علوم اسلامی)، تنظیم، توسعه و ارتقای نهاد علم بر اساس خودکفایی و استقلال جامعه دینی، تأکید بر تنظیم‌گری نهاد علم به‌وسیلۀ اعضای نهاد علم در عین پذیرش اصل مداخلۀ دولت، عدم مخالفت با سرمایه‌گذاری دولتی و نیز بخش خصوصی در علم، تشویق هر دو جنس زن و مرد به علم‌آموزی، الزام توأمانی توسعه علمی با توسعه جنبه‌های اخلاقی علم و پرورش نفوس مهذب و تأکید حداکثری بر ارتباطات علمی.
کلیدواژه‌ها

-        احدی، علیرضا (1391). جایگاه دانشجو و دانشگاه از دیدگاه امام‌ خمینی و مقام معظم رهبری. اصفهان: کانون پژوهش.
-        اح‍م‍دی‌ف‍ش‍ارک‍ی‌، حسن علی (1383). دانشگاه و دانشگاهیان از دیدگاه امام خمینی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-        اردبیلی، سید الغنی (1392). تقریرات فلسفه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-        افتخاری‌نژاد، علی‌اصغر و رضایی، مهران (1391)، واکاوی مناسبات علم و دین از منظر امام خمینی. معرفت، 21(175)، 73-86. https://marifat.nashriyat.ir/node/2541
-        امام خمینی، سید روح‌الله (1381)، شرح حدیث جنود عقل و جهل. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-        امام خمینی، سید روح‌الله (1388)، شرح چهل حدیث. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-        امام خمینی، سید روح‌الله (1389). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.‏
-        بیات، داود (1390). سیری در آراء معرفت‌شناسانه امام خمینی. آیین حکمت، 3(8 و 9)، 31-69. https://pwq.bou.ac.ir/article_10291.html
-        پناهی‌آزاد، حسن و فرهادی، سحر (1403). معنا و مناسبات علم و دین در اندیشه امام خمینی. فلسفه دین، 21(2)، 145-158.
-        تقوی، سید رضا (1397). رسالت علم و مسئولیت عالم از دیدگاه امام‌ خمینی. تهران: وزارت جهاد کشاورزی.
-        ج‍واه‍ری‌، محمدرضا (1379). دان‍ش‍گ‍اه‌ چ‍ه‌ ب‍ود؟ چ‍ه‌ ب‍ای‍د ب‍اش‍د؟ (پ‍رت‍وی‍ی‌ از ک‍لام‌ ام‍ام‌ خ‍م‍ی‍ن‍ی‌). م‍ش‍ه‍د: م‍ح‍ق‍ق.‌
-        حسینی، سید حسن (1380). حقیقت علم از نگاه امام خمینی. فروغ اندیشه، 1(1)، 55-64.
-        حضرتی، حسن (1388). امام خمینی و دانش تاریخ. پژوهشنامه متین، 11(43)، 25-45. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.24236462.1388.11.43.2.6                     
-        حیدری کاشانی، محمد جواد (1378). هماهنگی علم و دین از دیدگاه امام خمینی. معرفت، 8(31)، 86-98.
-        خسروپناه، عبدالحسین، شفابخش، علی و لقمان‌نیا، زینب (1392)، علم و ایمان به عقاید دینی و رابطه متقابل این دو از منظر امام خمینی. آیین حکمت، 5(17)، 7-38. https://pwq.bou.ac.ir/article_10377.html
-        دانایی‌فرد، حسن (1388). تحلیلی بر موانع تولید دانش در حوزه علوم انسانی: رهنمودهایی برای ارتقای کیفیت ظرفیت سیاست ملی علم ایران. فصلنامه سیاست علم و فناوری، 2(1)، 16-1. 20.1001.1.20080840.1388.2.1.2.5 https://dor.isc.ac/dor/
-        دانش، اسماعیل و کوچنانی، قاسمعلی (1396). علم الهی در اندیشه امام خمینی. پرتو خرد، 8(14)، 113-134.
-        رهنمایی، سید احمد، شهابی‌نژاد، احسان (1402). ملاک‌های علم نافع از منظر اسلام و غرب با تأکید بر اندیشه امام خمینی و رهبر معظم انقلاب. معرفت، 32(304)، 67-77. https://marifat.nashriyat.ir/node/4271
-        شریفی، مصطفی (1399). بررسی نقود آیت الله جوادی آملی به نظرات امام خمینی در باب موضوع علم. آفاق فقاهت، 1(2)، 33-58.
-        صادق‌زاده قمصری، فاطمه (1381). ارزش علم و جهت‌داری علوم از دیدگاه امام خمینی. مصباح، 11(41)، 55-72.
-        صالحی، علی‌محمد (1383). ملزومات تولید علم در اندیشه امام خمینی. اندیشه انقلاب اسلامی، 4(9)، 29-49.
-        طباطبایی، فاطمه (1383). علم، حجاب نورانی به روایت امام خمینی. پژوهشنامه متین، 6(25)، 65-88. 20.1001.1.24236462.1383.6.25.5.8 https://dor.isc.ac/dor/
-        عابدی، احمد و لک‌زایی، رضا (1388). شناخت‌شناسی از منظر امام خمینی. پژوهشنامه متین، 10(41)، 111-126. 20.1001.1.24236462.1387.10.41.7.0 https://dor.isc.ac/dor/
-        عالم‌زاده نوری، محمد (1399). توسعه قلمرو علم اخلاق اسلامی در عصر امام خمینی. مدیریت دانش اسلامی، 2(3)، 124-15110.22081/jikm.2021.56480.1032 . / https://doi.org
-        غفاری هشجین، زاهد، کشاورزشکری، عباس، میرزامحمدی، محمدحسن و آمرورامینی، نرگس (1391). مؤلفه‌های اخلاق علمی و شاگرد پروری در سیره علمی آموزشی امام خمینی. تربیت اسلامی، 7(15)، 65-88. https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_30.html
-        فیاض، ابراهیم (1376). نظریه‌پردازی متقابل علم و دین از منظر امام خمینی. مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، 1(1)، 23-29.
-        قاسمی، محمدرضا (1389). از علم تا عمل؛ رابطه علم و عمل در حکمت اسلامی و اندیشه امام خمینی. حکمت رضوی، 9(22 و 23)، 53-70.
-        کلینی، محمد بن ‌یعقوب (1407 ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
-        مبینی دهکردی، علی، اسکندریپور، تورج و کشاورز، شهره (1398). تحلیل تطبیقی معیارهای اخلاق علم با مؤلفه‌های اخلاقی علمی در سیره امام خمینی. مطالعات مدیریت راهبردی دفاع ملی، 3(10)، 35-66.
         - مجلسی، محمدباقر (1403 ق). بحار الأنوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
        -  محقق، مهدی، محقق، محمود و صالح‌پور، مظاهر (1402). بررسی الگوی علم‌شناسی سنخیت‌محور با تأکید بر اندیشه                امام خمینی. پژوهشنامه متین، 25(101)، 93-106.
10.22034/matin.2021.280077.1866https://doi.org/
       -   محمودی، محمدهادی، یوسفی ثانی، سید محمود، پازوکی، شهرام و حسین‌پور، غلامرضا (1403). احیای علم دینی در    اندیشه امام خمینی. پژوهشنامه متین، 26(102)، 79-96.
-        مستقیمی، مهدیه سادات و عسگری، حدیثه (1393). رابطه علم و عمل از دیدگاه ابن عربی و امام خمینی. پژوهش‌نامه اخلاق، 7(26)، 113-132.
-        موسوی، سید علی (1395). تبیین و بررسی گستره علم امام علیه‌السلام از دیدگاه علامه طباطبایی و امام خمینی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه قم.
-        موسوی، فرانک (1395). سیاست‌گذاری تحقق دانشگاه اسلامی با تأمل بر دیدگاه امام خمینی. پژوهشنامه متین، 18(73)، 127-143.
-        میر شمسی، صدیقه (1386). آشنایی با علم هرمنوتیک و مکاتب مختلف آن با نگاهی به اندیشه امام خمینی. پژوهشنامه متین، 10(38)، 143-163.
-        نصیری‌اوانکی، بختیار (1385). جایگاه استاد دانشگاه، دانشجویان و انجمن‌های اسلامی با تکیه بر نگاه امام خمینی. یاسوج: چویل.
-        هوشیار اکبرآبادی، زهرا (1390). علم و دین از دیدگاه امام خمینی و مقام معظم رهبری و مهندس بازرگان. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تهران: مرکز پیام نور تهران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی.
-        یاراحمدی، زهرا (1399). بررسی علم لدنی در تفاسیر ملاصدرا و آثار عرفانی امام خمینی. کرمانشاه: بنیان مرصوص.