پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

تعلیق در انشا و تعلیق در منشأ با رویکردی بر دیدگاه امام خمینی (ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه حقوق، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.
2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، گروه حقوق، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.
10.22034/matin.2025.433781.2235
چکیده
تعلیق در عقد، ازجمله مسائل پرچالش در فقه امامیه و حقوق مدنی است که با وجود تفکیک مفهومی میان «تعلیق در انشا» و «تعلیق در منشأ»، معیارهای دقیق صحت و بطلان آن همچنان نیازمند واکاوی بنیادین است. پژوهش پیش‌رو با اتخاذ روش تحلیلی‑انتقادی و با تکیه‌بر منابع کتابخانه‌ای، شامل مهم‌ترین متون فقهی و اصولی به‌ویژه کتاب البیع امام خمینی و آرای شیخ انصاری، درصدد تبیین مبانی نظری این دو سنخ تعلیق و احراز موضع مختار بر پایۀ دیدگاه امام خمینی است.
یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که امام خمینی در تقابل با نظر شیخ انصاری که تعلیق در منشأ را صحیح و تعلیق در انشا را محال می‌داند، رویکردی متفاوت اتخاذ نموده است. از منظر ایشان، تعلیق در منشأ مستلزم تملیک فعلیِ منجّز همراه با ملکیت معلّق در لحظۀ واحد است که به دلیل اجتماع دو مالکیت متناقض در یک آن، عقلاً محال بوده و انشای کاملِ فاقد اثر در فرض عدم تحقق شرط، نوعی تناقض در ماهیت انشا محسوب می‌شود. در مقابل، امام خمینی تعلیق در انشا را به‌مثابۀ «توافق مقدماتی» در عالم اعتبار، امکان‌پذیر می‌داند؛ به‌گونه‌ای که طرفین می‌توانند بر ایجاد رابطۀ حقوقی در آینده، بدون انجام انشای نهایی، توافق نمایند و این نوع تعلیق با ماهیت اعتباری عقود سازگار است و قابلیت پذیرش به‌عنوان نهادی حقوقی در نظام قراردادی را دارد.
دیدگاه مختار در این پژوهش، صحت تعلیق در انشا و بطلان تعلیق در منشأ است که امام خمینی با رویکردی اصولی‑عقلی و مبتنی بر قاعدۀ استحالۀ اجتماع نقیضین تبیین نموده است. این نگرش می‌تواند گشایندۀ بسیاری از چالش‌های حقوقی در حوزۀ قراردادهای معلق باشد و زمینۀ بازنگری در مواد مرتبط با عقود در قانون مدنی را فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

-          آخوند خراسانی، محمدکاظم (1386). ترجمه و شرح کفایة الاصول. ترجمه محمد مسعود عباسی، قم: دارالفکر.
-     آملی لاریجانی، صادق (26/11/1399). درس خارج فقه، جلسه 132. پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله آملی لاریجانی، قابل‌دسترسی در:  amolilarijani.ir
-     اسدی‌نژاد، محمد و صفایی معافی، سید حسین (1402). تعلیق در انعقاد قرارداد و انفساخ آن با تأکید بر دیدگاه امام خمینی. پژوهشنامه متین، 25(99)، 1-24. https://doi.org 10.22034/matin.2021.292808.1924
-         انصاری، مرتضی بن محمدامین (1415 ق). تراث الشیخ الاعظم الانصاری. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
-         جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1378). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
-         حسینی مراغی، میرعبدالفتاح (1417 ق). العناوین الفقهیه. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
-         حسینی مقدم، سید عسکری (1387). تعلیق در قراردادها. قم: بوستان کتاب.
-         خویی، سید ابوالقاسم (بی‌تا). مصباح الفقاهه فی المعاملات. قم: اسماعیلیان.
-         خوئینی، غفور (1379). تحلیل فقهی حقوقی حقوق تعهدات. تهران: زهد.
-         دهخدا، علی‌اکبر (بی‌تا).  لغتنامه. تهران: مؤسسه لغتنامه دهخدا.
-     روشن، محمد و کرمی، سعید (1391). تأملی انتقادی تحلیلی بر مبانی نظری عقد تعلیقی با رویکردی بر نظر امام خمینی. پژوهشنامه متین، 14(57)، 89-112. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.24236462.1391.14.57.4.7
-         سبحانی، جعفر (15/01/1391). درس خارج اصول، جلسه 1. مدرسه فقاهت، قابل‌دسترسی در: eshia.ir
-         سبحانی، جعفر (1423 ق). تهذیب الاصول (تقریرات ابحاث امام خمینی). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-         شهیدی، مهدی (1377). تشکیل قراردادها و تعهدات. تهران: نشر حقوقدان.
-         علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر (1414 ق). تذکرة الفقها. قم: آل البیت (ع).
-     غروی نائینی، محمدحسین (1418 ق). منیة الطالب فی شرح المکاسب. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
-         فاضل لنکرانی، محمد (1378).  سیری کامل در اصول فقه (جلد 5). قم: فیضیه.
-     فاضل لنکرانی، محمدجواد (1380). درس خارج اصول، جلسه 18. پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله فاضل لنکرانی، قابل‌دسترسی در: fazellankarani.com
-         قاسم‌زاده، مرتضی (1387). اصول قراردادها و تعهدات. تهران: دادگستر.
-     قبولی درافشان، سید محمدتقی و قبولی درافشان، سید محمدهادی (1392). بازشناسی تعلیق در انشا در فقه امامیه و حقوق موضوعه ایران. آموزه‌های فقه مدنی، 5(7)، 79-94. https://cjd.razavi.ac.ir/article_337.html
-         قدیری، محمدحسن (1376). البیع (تقریرات ابحاث امام خمینی). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-         قلی‌زاده منقوطای، احد (1396). تحلیل حقوقی تعلیق در انشا و کاربردهای آن در حقوق تجارت. مطالعات حقوق خصوصی، 47(1)، 103-121. 10.22059/jlq.2017.61325/ https://doi.org
-         قنواتی، جلیل و دیگران (1379). حقوق قراردادها در فقه امامیه. تهران: سمت.
-         کاتوزیان، ناصر (1379). نظریه عمومی تعهدات. تهران: دادگستر.
-         محقق داماد، سید مصطفی (1365). حقوق خانواده. تهران: نشر علوم اسلامی.
-         مطهری، سید مرتضی (1380).  مجموعه آثار (جلد 17). تهران: صدرا.
-         یزدانیان، علیرضا (1388). ویژگی‌های معلق‌علیه در فقه، حقوق ایران و فرانسه. فقه و مبانی حقوق اسلامی، 42(1)، 141-159. https://jjfil.ut.ac.ir/article_20905.html