پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

بیع حق در حقوق ایران و فقه امامیه با رویکردی به نظر امام خمینی (ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
2 استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی، واحد تنکابن، دانشگاه آزاد اسلامی، تنکابن، ایران.
3 دانشجو دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
چکیده
این مقاله به بررسی امکان قرار گرفتن «حق» به‌عنوان مبیع در عقد بیع می‌پردازد. باوجود تعریف ماده ۳۳۸ قانون مدنی ایران از بیع به‌عنوان «تملیک عین به‌عوض معلوم» که برگرفته از دیدگاه مشهور فقهای امامیه است، نیازهای نوین زندگی و توسعه حقوق غیرمادی (مانند سرقفلی، حق تألیف و سهام) بازنگری در این تعریف را ضروری ساخته است. مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با بررسی ادله فقهی و حقوقی، نشان می‌دهد که دیدگاه مشهور فقهای متقدم مبنی بر انحصار مبیع به «عین» با چالش‌های جدی روبروست. استدلال شده که بیع یک «امر امضایی» و تابع عرف عقلاست و در کتاب و سنت قیدی بر عین بودن مبیع وجود ندارد. در این میان، دیدگاه پیشگامانه امام خمینی که با تکیه‌بر ماهیت عرفی بیع و تبادل «اضافات» (اعم از مالکیت یا حق)، صحت بیع حق را اثبات می‌نماید، به‌عنوان نظر برگزیده تبیین می‌گردد. در حقوق موضوعه نیز اگرچه برخی حقوقدانان به‌ظاهر ماده ۳۳۸ استناد می‌کنند؛ اما تصویب قوانین خاص متأخر (مانند قوانین مربوط به بورس و سرقفلی) و اصل اباحه، امکان تفسیری گسترده‌تر را فراهم می‌آورد. درنتیجه، مقاله با رد ادعای اجماع و نقد ادله مخالفان، صحت بیع حق را پذیرفته و پیشنهاد می‌کند واژه «عین» در ماده ۳۳۸ قانون مدنی به «مال» تغییر یابد تا همگام با تحولات عرفی و نیازهای جامعه باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


-         آخوند خراسانی، محمدکاظم (1406 ق). حاشیة المکاسب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
-         امام خمینی، سید روح‌الله (1421 ق). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-         امامی، سید حسن (1385). حقوق مدنی، تهران: انتشارات اسلامیه.
-         انصاری، سید مرتضی (1415 ق). المکاسب المحرمه. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
-         بروجردی عبده، محمد (1397). حقوق مدنی. تهران: مجد.
-         جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1383). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
-         جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1388). حقوق اموال. تهران: گنج دانش.
-         جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1398). فرهنگ عناصر شناسی. تهران: گنج دانش.
-         جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1399). مجموعه محشی قانون مدنی. تهران: گنج دانش.
-         حر عاملی، محمد بن حسن (1409 ق). وسایل الشیعه. قم: مؤسسه آل‌البیت علیه‌السلام.
-         خویی، سید ابوالقاسم (1414 ق). مصباح الفقاهه. قم: دارالفقه الاسلامی.
-         دهخدا، علی‌اکبر (1390). فرهنگ دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
-         راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1414 ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دارالعلم.
-         سبحانی، جعفر (1419 ق)، مصادر الفقه اسلامی و منابعه. بیروت: دار الاضوء.
-         الشریف، محمدمهدی، جعفری خسروآبادی (1394). چالش‌های نظری بیع حق (تأملی بر امکان وقوع حق به‌عنوان مبیع یا ثمن در بیع). مطالعات حقوقی، 7(2)، 26-1. https://doi.org/10.22099/jls.2015.3211
-         شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (1410 ق). الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیة (المحشی- کلانتر). قم: کتاب‌فروشی داوری.
-         شهیدی، مهدی (1390). حقوق مدنی 6. تهران: مجد.
-         شیخ طوسی، محمد بن حسن (1365). تهذیب الاحکام فی شرح المقنعه للشیخ المفید. تهران: دار الکتب العلمیه.
-         صادقی نشاط، امیر (1376). حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزار کامپیوتری. تهران: نشر سازمان برنامه‌وبودجه.
-         طباطبایی قمی، سید تقی (1413 ق). عمدة المطالب فی التعلیق علی المکاسب. قم: کتاب‌فروشی محلاتی.
-         طباطبایی، سید محمدحسین (1374). ترجمه تفسیر المیزان. ترجمه محمدباقر موسوی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-         طبرسی، فضل بن حسن (بی‌تا). ترجمه تفسیر مجمع‌البیان. ترجمه حسین نوری همدانی، تهران: فراهانی.
-         طبری، محمد بن جریر (1412 ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفه.
-         علامه حلی، حسن بن یوسف. (1414 ق). تذکرة الفقها. قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام.
-         فاضل لنکرانی، محمدجواد (7/7/1394). درس خارج فقه (دروس بیع/ شرایط عوضین/ جلسه 8)، پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله لنکرانی. https://fazellankarani.com/persian/lessons/8657
-         فیومی، احمد بن محمد (بی‌تا). مصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: منشورات دار الرضی.
-         قاسم‌زاده، سید مرتضی، ره پیک، حسن و کیانی، عبدالله (1382). تفسیر قانون مدنی. تهران: سمت.
-         قهاری، ابوالفضل، طالقان غفاری، مهدی و نعمتی، احسان (1400). بررسی فقهی حقوقی تعارض قوانین ناشی از تعهدات قراردادی و غیر قراردادی حق اختراع. مطالعات فقه اقتصادی، 3(5)، 345-361. https://doi.org/10.22034/ejs.2022.333704.1192
-         کاتوزیان، ناصر (1390). اموال و مالکیت. تهران: میزان.
-         کاتوزیان، ناصر (1391). عقود معین. تهران: سهامی انتشار.
-         گرجی، ابوالقاسم (1387). حقوق معنوی- مجموعه مقالات. تهران: سمت.
-         گلپایگانی، سید محمدرضا (1399). بلغة الطالب فی تعلیق علی بیع المکاسب. قم: چاپخانه خیام.
-         محقق حلی، نجم الدین، جعفر بن حسن (1408 ق). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
-         مکارم شیرازی، ناصر (1371). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
-         مکارم شیرازی، ناصر (1425 ق). انوار الفقاهه- کتاب البیع. قم: منشورات مدرسه امام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام.
-         موسوی بجنوردی، سید محمد و مریم صباغی ندوشن (1393). شرط مالیت عوضین در صحت معاملات با رویکردی بر نظر امام خمینی (س). پژوهشنامه متین، 16(65)، 45-66. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.24236462.1393.16.65.3.6
-         موسوی بجنوردی، سید محمد، سید عباس حسینی نیک (1394). ماهیت ملک و مالکیت در اموال فکری با رویکردی به نظر امام خمینی (س). پژوهشنامه متین، 17(67)، 23-48. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.24236462.1394.17.67.2.6
-         میلانی، سید محمد و حسینی، هادی (1395). محاضرات فی الفقه الامامیه- کتاب البیع. مشهد: چاپ و نشر دانشگاه فردوسی.
-         نجفی، محمدحسن (1418 ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
-         وزیری، مجید و یوسفی، مرتضی (1399). باز پژوهی مبانی فقهی بیع حقوق مالی در فقه مذاهب اسلامی. فقه مقارن، 8(15)، 199-224. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23221976.1399.8.15.8.1