پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

گفتمانی‌نشدن مفهوم توسعه در ایران بعد از انقلاب اسلامی؛ مقایسه سه گفتمان رقیب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه اندیشه سیاسی در اسلام، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی. تهران، ایران.
2 استادیار گروه اندیشه سیاسی در اسلام، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/matin.2025.493880.2324
چکیده
با گذشت بیش از چهار دهه از پیروزی انقلاب اسلامی، مفهوم «توسعه» به‌عنوان یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم حیات جمعی، هنوز به‌صورت یک دالِّ پایدار و باثبات معنایی درنیامده است و منازعات گفتمانی گسترده‌ای پیرامون آن جریان دارد. در فضای سیاسی و فکری درون حاکمیت، دست‌کم سه گفتمان متمایز درباره آنچه عموماً «توسعه» خوانده می‌شود، قابل‌شناسایی است: توسعه‌گرا، موعودگرایی سیاسی و پیشرفت‌گرایی.
این پژوهش با الهام از دستگاه مفهومی یورگن هابرماس، به‌ویژه مفهوم «گفتمانی نشدن»، به بررسی این مسئله می‌پردازد. پرسش اصلی تحقیق این است: «توسعه چه نسبتی با سه گفتمان مسلط در دولت‌های پساانقلاب ایران دارد؟»
برای پاسخ به این پرسش، از روش تحلیل گفتمان بهره گرفته‌شده و داده‌های موردنیاز از طریق مطالعه اسناد و منابع مکتوب در دسترس و همچنین بررسی آرشیو مطبوعات گردآوری‌شده‌اند.
یافته کلیدی تحقیق حاکی از آن است که مشکل بنیادین در فهم و تحقق توسعه در ایران پساانقلابی، ریشه در فرآیند ناتمام گفتمانی شدن این مفهوم دارد. تا زمانی که این فرآیند به سرانجام نرسد و منازعات گفتمانی حول آن به اجماعی پایدار منجر نشود، تعارض و تقابل میان سه گفتمان یادشده تداوم خواهد یافت. این تعارضات گفتمانی، به‌نوبه خود، مانعی اساسی در مسیر بسیج هماهنگ منابع سخت و نرم ملی برای دستیابی به آرمان‌های توسعه‌ای خواهد بود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


-         احمدی امویی، بهمن (1390). اقتصاد سیاسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: انتشارات گام نو.
-         احمدی‌نژاد، محمود (19 فروردین 1389). انتقاد احمدی‌نژاد از نظام برنامه‌ریزی توسعه. تابناک، قابل‌دسترس در: https://www.tabnak.ir/000O6n
-         احمدی‌نژاد، محمود 1387). چاره‌ای جز اجرای طرح تحول اقتصادی نداریم. همشهری آنلاین، پنجشنبه 21 شهریور، قابل‌دسترس در: https://www.hamshahrionline.ir/news/63080/
-         امام خمینی، سید روح‌الله (1389). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
-         انصاری، منصور (1384). دموکراسی گفتگویی: امکانات دموکراتیک در اندیشه‌های یورگن هابرماس و میخاییل باختین. تهران: نشر مرکز، چاپ اول.
-         بیغشی، محمدرضا (19 دی 1389). نگاهی به سیاست تعدیل اقتصادی دولت هاشمی/ وقتی بوی شکست به مشام می‌رسد. در سایت تاریخ ایرانی. http://tarikhirani.ir/fa/news/7047
-         پورزکی، گیتی (1400). مواجهه با دیگری: موفه یا هابرماس. پژوهش سیاست نظری، 15(29)، ۳۳۷-۳۷۲.
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20085796.1400.13.29.8.8
-         تاجیک، محمدرضا و روزخوش، محمد (1387). بررسی نهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری ایران از منظر تحلیل گفتمان. مسائل اجتماعی ایران، 16(61)، 83-128.
20.1001.1.24766933.1387.1387.5.3.0/ https://dor.isc.ac/dor
-         جعفری، افشین و قاسمی، زهرا (1399). تأثیر رابطه نخبگان سیاسی حاکم و روشنفکران بر توسعه فرهنگ سیاسی پس از انقلاب اسلامی. رهیافت انقلاب اسلامی، 14(52)، 225-244.
-         حاتمی، عباس و کلاته، فرزاد (1393). دولت در پیرامون و پیرامون در دولت؛ سندروم‌های درهم تنیدگی اقتصاد، سیاست و اجتماع. مطالعات راهبردی، 17(63)، 7-36. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17350727.1393.17.63.1.8
-         حیدری، مهدی (1392). مطالعه وفاق نخبگان سیاسی در جمهوری اسلامی ایران: مورد نخبگان درون حاکمیت. رساله دکتری جامعه‌شناسی، دانشگاه تربیت مدرس.
-         خاتمی، سید محمد (1376). از دنیای شهر تا شهر دنیا: تأملی بر نسبت اخلاق و سیاست. تهران: طرح نو.
-         خاتمی، سید محمد (1377). دین و دنیا در عصر مدرن. تهران: طرح نو.
-         خاتمی، سید محمد (1385). احیای فکر دینی در اسلام. تهران: طرح نو.
-         خسروی، محمدعلی و شهسواری، شهره (1395). فرهنگ سیاسی نخبگان حاکم و کارآمدی سازمان‌های غیردولتی جمهوری اسلامی ایران. دولت‌پژوهی، 2(8)، 189-229. https://doi.org/10.22054/tssq.2017.7203
-         خواجه سروی، غلامرضا (1386). فراز‌وفرود گفتمان عدالت در جمهوری اسلامی ایران. دانش سیاسی، 3(2)، پیاپی 6، 5 -36.   https://doi.org/10.30497/pk.2008.43                                                                                              
-         دانش‌پور، افتخار (1394). اصول حاکم بر مصرف در جهت رشد و توسعه پایدار بر مبنای اندیشه امام خمینی. پژوهشنامه متین، 17(67)، 73-94. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.24236462.1394.17.67.4.8
-         دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (25/2/1386). بیانات در دیدار دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3383
-         دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای (13/10/1386). بیانات در دیدار دانشجویان دانشگاه‌های استان یزد.
 https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3416
-        رحیمی، علیرضا و کتابی، محمود (1393). گفتمان امنیتی دولت‌های نهم و دهم به‌مثابه گفتمان قبض و بسط انقلابی جدید. مطالعات راهبردی، 17(66)، 31-66. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17350727.1393.17.66.2.5
-         زارعی، غفار (1393). نقش فرهنگ تعاملی نخبگان حزبی در نهادینگی احزاب سیاسی جمهوری اسلامی ایران. رساله دکتری تخصصی علوم سیاسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
-         عابدی اردکانی، محمد (1393). توسعه‌نیافتگی سیاسی از منظر فرهنگ سیاسی نخبگان در ایران (1384- 1368). پژوهشنامه علوم سیاسی، 9(4)، 133-170. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.1735790.1393.9.4.5.5
-         فرقانی، محمدمهدی (1381). تحول گفتمان توسعه سیاسی در ایران(از مشروطه تا خاتمی). علوم اجتماعی، 9(17)، 1-39. 20.1001.1.17351162.1381.9.17.1.9 / https://dor.isc.ac/dor
-         فلاح رحمت‌آبادی، زهرا (1390). بررسی تأثیر فرهنگ سیاسی نخبگان سیاسی بر توسعه‌نیافتگی سیاسی ایران پس از انقلاب اسلامی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد علوم سیاسی، دانشگاه یزد. https://ganj.irandoc.ac.ir//#/articles/c031937bb84589e60959938a76857bf7
-        فوزی، یحیی (1378). مذهب و توسعه در ایران: بررسی سه دیدگاه پس از انقلاب اسلامی. پژوهشنامه متین، 1 (2)، 205-219. https://matin.ri-khomeini.ac.ir/article_170834.html
-         گرائیلی کرپی، هانیه، مطلبی، مسعود، ابوالفضلی، حسین و صالحی فارسانی، علی (1402). مناسبت فرهنگ سیاسی حوزه نخبگی و حکمرانی خوب: دلالت‌هایی برای ایران. پژوهش سیاست نظری، 18(33)، 201-222.
-         محمدی کرارودی، مجتبی (1396). فرهنگ و توسعه سیاسی؛ تحلیل تعارضات فرهنگ سیاسی نخبگان در ایران. پایان‌نامه کارشناسی ارشد علوم سیاسی، دانشگاه تهران.
-         مصلی‌نژاد، عباس (1395). اقتصاد سیاسی ایران (دوران معاصر). تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول.
-         موثقی، احمد (1385). مسائل توسعه در ایران. تهران: نگارستان اندیشه، چاپ اول.
-         میرموسوی، سید علی (بی‌تا). موعودگرایی سیاسی. دین آنلاین، قابل‌دسترسی در:
-         وزیریان، امیرحسین و طلوعی، هادی (1396). بررسی مدل توسعه در دوران ریاست‌جمهوری هاشمی. سیاست، 4(14)، 78-61. https://ensani.ir/fa/article/374419/
-         هاشمی رفسنجانی، اکبر (26 /8/ 1387). عدالت با شعار محقق نمی‌شود/ فرهنگ اجرای سند چشم‌انداز جا نیفتاده‌ است. خبرگزاری مهر، قابل‌دسترس در: https://www.mehrnews.com/news/783943/
-         همایون کاتوزیان، محمدعلی (1392). تضاد دولت و ملت: نظریه تاریخ و سیاست در ایران. ترجمه علیرضا طیب، تهران: نشر نی، چاپ دهم.