پژوهشنامه متین

پژوهشنامه متین

واکاوی روش شناسی تفسیری قبض و بسط اخبار مَن بَلَغ با رویکردی بر آرای امام خمینی (ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه فقه و مبانی حقوق و اندیشه امام خمینی،‌ پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/matin.2024.465109.2274
چکیده
اخبار «مَن بَلَغ» از پرکاربردترین روایات در فرآیند اجتهاد به شمار می‌روند که منشأ اختلاف‌نظرهای بنیادین در خصوص قاعده «تسامح در ادلهٔ سنن» شده‌اند. مطابق این قاعده، در پذیرش روایات ضعیفِ دال بر استحباب، از دقت‌های رجالی چشم‌پوشی می‌شود. در برخی تفاسیر، دامنهٔ این قاعده گسترش یافته و تسامح به سایر اخبار ضعیف مانند روایات مربوط به فضایل، سوره‌ها، مناقب و حتی اخبار دال بر کراهت نیز سرایت داده شده است. دیدگاهی افراطی‌تر، این تسامح را از احکام غیرالزامی به احکام الزامی (وجوب و حرمت) و از اخبار ضعیف به دیگر منابع ظنی مانند اجماع و شهرت نیز تعمیم داده است. در مقابل، جریان فکری مخالف ضمن نقد ادلهٔ تعمیم، بر محدودیت دامنهٔ قاعده تأکید دارد. نظریهٔ ابتکاری امام خمینی در تشبیه اخبار مَن بَلَغ به «جعاله»، رویکردی متمایز در جهت تضییق و تحدید این اخبار ارائه می‌دهد.در پی این نزاع تفسیری، رفتاری که از منظر قائلان به تعمیم، شرعی و ممدوح تلقی می‌شود، از نگاه منتقدان مصداق تشریع و بدعت در دین خواهد بود. چنین نوسانی در آرای فقهی میان ثواب و عقاب، و استحباب و حرمت، ضرورت واکاوی صحت و سقم تفاسیر رقیب دربارهٔ اخبار مَن بَلَغ را از موضع بسط تا قبض آشکار می‌سازد.پژوهش پیش رو با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد فقهی استنباطی، ضمن مفروض‌دانستن اصل قاعدهٔ تسامح، دیدگاه تضییق را به صواب نزدیک‌تر می‌یابد. با وجود این، نگارنده در موضعی کلی، پذیرش تسامح در خصوص اخبار ضعیفِ ناظر به ثواب را مورد خدشه می‌داند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


- آشوری، داریوش (1374). فرهنگ علوم انسانی. تهران:نشر مرکز.
-  آملی، میرزا محمدتقی (1385). مصباح الهدى فی شرح العروة الوثقى. تهران: نشر مؤلف.
- ابن فارس، احمد (1399 ق). معجم مقاییس اللغة. عمان:دار الفکر.
-  ابن فهد حلى، احمد بن محمد (1407 ق). عدة الداعى و نجاح الساعى. بیروت: دار الکتاب العربى.
- ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1405 ق). لسان العرب. قم: نشر ادب الحوزه.
- اسلامی، محمد تقی (1390). کاربست قاعده تسامح در ادله سنن. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. 
- اشتهاردی، علی‌پناه (1383 ق). مدارک العروة)تقریر بحث محمود حسینی(. قم: دارالاسوة للطباعة و النشر.
- اصفهانی، محمد حسین (بی‌تا). نهایة الدرایة فی شرح الکفایة. تحقیق ابوالحسن قائمی، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث.
- امام خمینى، سید روح‏الله (1415 ق). أنوار الهدایة فی التعلیقة على الکفایة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
- امام علی (1379). نهج البلاغه. گردآوری سید رضی، ترجمه محمد دشتی، تهران: مشرقین.
- انصارى، مرتضى (۱۴۱۴ ق). رسائل فقهیه. تحقیق لجنه التحقیق العامه للمؤتمر المئوی ‏للشیخ الاعظم الانصاری، قم: المؤتمر العالمی بمناسبة الذکری المئویة الثانیة لمیلاد الشیخ الانصاری.
- برقی، احمد بن محمد (1371). المحاسن. با تحقیق جلال‌الدین محدث، قم: دارالکتب الاسلامیه.
- بستانی، بطرس (1993). محیط‌المحیط ای قاموس مطول للغة العربیه. بیروت: مکتبه اللبنان.
- بهبودی، محمد باقر (اسفند 1375). مصاحبه با استاد محمد باقر بهبودی. مجله حوزه، 14(78). https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/7335/91372/
- بهسودی (1417 ق). مصباح الاصول (تقریر بحث السید الخوئی). قم: العلمیه.
- توحیدی تبریزی، محمد علی (1426 ق). مصباح الفقاهة فی المعاملات. قم: تحقیق مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی.
- تهانوی، محمد بن علی (بی‌تا). کشاف الفنون و العلوم. لبنان: مکتبة اللبنان.
- جزائری، محمد جعفر (بی‌تا). م‍ن‍ت‍ه‍ی‌‌ال‍درای‍ه‌ ف‍ی‌ ت‍وض‍ی‍ح‌ال‍ک‍ف‍ای‍ه‌. بی‌جا، بی‌نا.
- جناتی، محمدابراهیم (1370). منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی. تهران: کیهان.
- جوهرى، اسماعیل بن حماد (1376ق). الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة. تحقیق احمد عبدالغفور عطار، بیروت: دارالعلم للملایین.
- حافظیان، ابوالفضل (1424 ق). رسائل فی درایة الحدیث. قم: دارالحدیث للطباعة و النشر.
- حائری طهرانی، محمدحسین‌بن عبدالرحیم (1404 ق). الفصول الغرویة فی الأصول الفقهیة. قم: دار احیاء العلوم الاسلامیه.
-حر عاملی، محمدبن حسن (بی‌تا). تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
- حسنی، هاشم معروف (1372). اخبار و آثار ساختگی: سیری انتقادی در حدیث. ترجمه حسین صابری، مشهد: آستان قدس ‏رضوی.
- حسینی مراغى، میرعبدالفتاح بن على (1417 ق). العناوین الفقهیة. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
- حکیم، عبدالصاحب (1413ق). منتقی الاصول. تقریرات ابحاث محمد روحانی،قم: دفتر آیت الله سید محمد حسینی روحانی.
-  خراسانی حائری، یوسف (1381 ق). مدارک العروة الوثقی. نجف: مطبعة النعمان.
- خطیب بغدادی، احمد بن علی(2002). الکفایة فی معرفة اصول علم الروایه، مصر: مکتبه ابن عباس.
- خویی، سید ابوالقاسم (1368). اجود التقریرات (تقریرات درس نائینی). قم: منشورات مصطفوی.
- دلبری، سیدعلی و محقق گرفمی، البرز (1402). نقد و بررسی تعامل فریقین با روایات فضایل سُوَر بر اساس قاعده تسامح در ادله سنن. آموزه‌های قرآنی، 20(37)،121-151. https://doi.org/10.30513/qd.2022.3527.1755
- روحانی، محمد (1412). زبدة الاصول. بی‌جا: مدرسه الامام الصادق.
-روحانی، سید محمد صادق (1392). فقه الصادق. قم: آیین دانش.
- سبزواری، عبدالاعلى (1413 ق). مهذب الاحکام فی بیان الحلال والحرام. قم: مکتب آیةالله العظمى السید عبدالاعلى السبزواری.
شهرویی، داوود (1379). حوزه و روحانیت از دیدگاه شهید آیت‌الله مطهری. قم: پارسایان.
-  شهید اول، محمد بن مکی (1419 ق). ذکری الشیعة فی احکام الشریعه. قم: مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث.
- شهید ثانی، زین الدین بن علی (بی‌تا). الدرایة(فی علم مصطلح الحدیث). نجف اشرف: مطبعة النعمان.
- شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (۱۴۱۰ ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: داوری.
-  شیخ بهایی، محمدبن حسین (۱۳۸۴ ق). الاربعون حدیثاً، تحقیق مهدی رجایی، قم: مؤسسه عاشورا.
- صحتی سردرودی، محمد (1385). عاشورا‌پژوهی با رویکردی به تحریف‌شناسی تاریخ امام حسین (ع). قم: انتشارات خادم الرضا.
- صفوری شافعی، عبدالرحمن (1283 ق). نزهة المجالس و منتخب النفائس. مصر: المطبعة الکاستلیة.
- طباطبایى، سید محمدبن على (1296 ق). مفاتیح الاصول. قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث.
- طباطبایی، محمدحسین (بی‌تا). سنن النبی. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
- طباطبایی یزدی، محمدکاظم (1417 ق). العروة الوثقی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
- طریحی، فخرالدین (1414 ق). مجمع البحرین. تهران: مؤسسه بعثت.

- علامه حلی، حسن بن یوسف (1424 ق). منتهى المطلب فی تحقیق المذهب‌. مشهد: مؤسسة الطبع و النشر فی الآستانة الرضویة المقدسة.

- فاضل لنکرانی، محمد جواد(6/8/1396). کتاب الحج. جلسه 18، قابل دسترس در: https://fazellankarani.com/persian/lessons/20838
- فراهیدی، خلیل بن احمد (1410 ق). کتاب العین. محقق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم: مؤسسه دار الهجرة.
- فیاض، محمد اسحاق (1419 ق). محاضرات فی اصول الفقه، تقریرات درس آیت‌الله خویی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
-  فیروزآبادی، مجدالدین (بی‌تا). القاموس المحیط. بی‌جا، بی‌نا.
- فیومی، احمد بن محمد (1428 ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. بیروت: المکتبه العلمیه.
- کلینی، محمد بن یعقوب (1365). الاصول من الکافی. تحقیق علی اکبر غفاری، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
- کلانتری، علی اکبر (1397). چگونگی مواجهه فقها با اخبار من بلغ و برداشتی نو از این اخبار. فقه و اصول،50(2)، 99-114. https://doi.org/10.22067/jfu.v50i2.49113
- کلانتری، علی اکبر (1389). تسامح در ادله سنن، قاعده‌ای ناکارآمد. پژوهش‌های اعتقادی کلامی (علوم اسلامی)، 5(17)، 1-21. SID. https://sid.ir/paper/167733/fa
-  مازندرانی، محمدصالح (1421 ق). شرح اصول الکافی. لبنان: داراحیاء التراث العربی للطباعة والنشر و التوزیع.
-  مجلسی، محمدتقی (بی‌تا). روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه. قم: بنیاد فرهنگ اسلامی حاج محمدحسین کوشانپور.
-  محقق حلی،  جعفر بن حسن (1414 ق). المعتبر فی شرح المختصر. قم: مؤسسه سیدالشهداء.
-  محقق خوانسارى، حسین بن محمد (بی‌تا). مشارق الشموس فى شرح الدروس. تحقیق سیدجواد ابن‌الرضا، (نسخه خطی).
- مدیر شانه‌چی، کاظم (1354). علم الحدیث. مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی..
- مطهری، مرتضی (1377). حماسه حسینی. تهران: بنیاد علمی فرهنگی شهید مرتضی مطهری.
- معین، محمد (1393). فرهنگ معین. تهران: انتشارات امیرکبیر
- میرازی قمی، ابوالقاسم بن محمد حسن (1420 ق). مناهج الاحکام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
- نراقی، احمد بن محمد مهدی (1417ق). عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام و مهمات مسائل الحلال و الحرام. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
 
دوره 27، شماره 109
زمستان 1404
صفحه 29-59