مراتب کارکرد عقل در استنباط فقهی امام خمینی؛ بازسازی تحلیلی مدل چهارسطحی در المکاسب المحرمه

بصیری, حسین; قبولی درافشان, سید محمد هادی; حائری, محمد حسن

doi:10.22034/matin.2026.580183.2436

مراتب کارکرد عقل در استنباط فقهی امام خمینی؛ بازسازی تحلیلی مدل چهارسطحی در المکاسب المحرمه

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

حسین بصیری ¹

سید محمد هادی قبولی درافشان ²

محمد حسن حائری ³

¹ دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد

² دانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

³ استاد گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد

10.22034/matin.2026.580183.2436

چکیده

این پژوهش با هدف بازخوانی مراتب کارکرد عقل در استنباط فقهی امام خمینی و تبیین تدرج آن در مواجهه با مسائل اجتماعی انجام شده است. روش تحقیق، بازسازی تحلیلی با محوریت متن استدلالی کتاب «المکاسب المحرمه» است. یافته‌ها نشان می‌دهد کارکرد عقل، بدون تغییر در ماهیت (کاشفیت)، در قالب مدلی چهارسطحی از حیث متعلقِ ادراک قابل بازسازی است؛ 1. عقل در مقام کشف (ادراک هستی‌شناختیِ حکم و ملاکات در افعال فردی)؛ 2. عقل در مقام سنجش (ارزیابی روش‌شناختیِ دلالت ادله و رفع تعارضات)؛ 3. عقل در مقام تحلیل ساختاری (تحلیل منطق درونیِ اعتبارات و روابط اجتماعی)؛ و 4. عقل در مقام تحلیل راهبردی (سنجش مصالح کلان و تدبیر نظام اجتماعی به‌عنوان یک کل). نتیجه آنکه فقه حکومتی در اندیشه امام خمینی، ثمره توسعه دامنه کارکرد عقل از سطح تحلیل‌های قاعده‌محور (خُرد) به سمت راهبری جامع و مدیریت نظامات اجتماعی است. این مدل، پیوستگی روش‌شناختی میان فقه و اداره جامعه را تبیین می‌کند.

کلیدواژه‌ها

المکاسب المحرمه

روش اجتهاد امام خمینی

عقل در فقه

عقلانیت فقهی

فقه حکومتی

نظام اجتماعی

موضوعات